کتیبه خشایارشاه یکی از مهمترین آثار برجای مانده از شاهنشاهی ایران هخامنشی است که در وان ترکیه قرار دارد. این سنگ نبشته سه زبانه است و 27 سطر دارد. در ادامه با بگردم همراه باشید تا نگاهی به این کتیبه ارزشمند از دوران باشکوه هخامنشی داشته باشیم.

خشایارشاه کیست؟

خشای آرشاه که به صورت غلط مصطلح به صورت خشایارشا یا خشایارشاه نوشته می شود، پنجمین شاهنشاه شاهنشاهی ایران هخامنشی است. وی فرزند داریوش بزرگ و آتوسا (دختر کوروش بزرگ) است که در سال 519 پیش از میلاد متولد شد.. خشای آرشاه در میان میان تاریخ نویسان غربی با نام زکسیس کبیر شناخته می شود. پس از درگذشت داریوش بزرگ، نظر بزرگان بر این بود که فرزند بزرگ شاهنشاه، یعنی آرتوبازان که در آن زمان فرماندهی گارد جاویدان را بر عهده داشت، شاهنشاه بعدی باشد. اما آتوسا با یادآوری این نکته که خون کوروش کبیر در رگ های خشایارشاه جریان دارد و انتخاب او به عنوان شاهنشاه موجب ادامه راه شاهنشاهان بزرگ پیشین می شود، بزرگان کشور را قانع کرد که خشایارشاه را به عنوان شاهنشاه قبول کنند.

خشایارشای بزرگ در دوران 21 ساله فرمانروایی اش که از سال 486 پیش از میلاد آغاز گشت و تا 465 نیز ادامه داشت، با قدرت، اقتدار و صلابتی مثال زدنی بر شاهنشاهی ایران فرمان راند. بزرگترین دستاورد شاهنشاهی او، فتح یونان بود به گونه ای که در نبرد آرتمیزیوم توانست با درهم شکستن نیروی متحد یونانیان که از آتن، اسپارت، کورینتوس، مگارا و... تشکیل شده بود، قلب یونان یعنی آتن را تصرف کند. از این شاهنشاه بزرگ سنگ نبشته ها و سنگ نگاره های بسیاری برجای مانده است که سنگ نبشته خشایارشاه در وان یکی از آنهاست. در واقع سنگ نبشته خشایارشاه در وان یکی سالم ترین نمونه هایی است که تاکنون کشف گردیده است. از این رو هنوز هم می توان هنر هخامنشیان در سنگ نگاری را مشاهده کرد.

سنگ نبشته خشایارشاه در وان

کتیبه ای که هم اکنون در وان موجود است در ابتدا به وسیله داریوش بزرگ، پدر خشایارشای بزرگ، آماده شد ولی نوشتن بر روی آن به زمان خشایارشای بزرگ موکول شد. این کتیبه در کنار قلعه وان قرار دارد که قلعه ای تاریخی از دوران پادشاهی اورارتو است که وان را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرده بود. این کتیبه با سه زبان نوشته شده است که شامل پارسی باستان، عیلامی و اکدی است. وجود زبان های مختلف در کتیبه های هخامنشی به دلیل وسعت بسیار زیاد شاهنشاهی بوده است به گونه ای که ملت های بسیاری با زبان های متنوع در این امپراتوری زندگی می کردند و از این رو کتیبه ها با زبان های مختلفی نگاشته می شد تا برای طیف گسترده تری از مردم امپراتوری قابل فهم باشد. جدا از دو زبان عیلامی و اکدی، این کتیبه نمونه ای شاخص از زبان پارسی باستان است و کمک شایانی به باستان شناسان و تاریخ پژوهان برای رمز گشایی از خط میخی کرده است.

از طرفی سنگ نبشته خشایارشاه در وان بسیار خوب نگهداری شده است و در طول حدود 2500 سال که از ساخت آن می گذرد کمترین آسیب را دیده و تا حد زیادی همچون روز اول خود گواهی بر شکوه نگارنده آن است. در ایران باستان رسم بر این بوده است که شاهنشاهان برای معرفی خود و همچنین بیان شکوه و عظمت شاهنشاهی ایران، از سنگ نبشته ها استفاده می کردند. ایجاد یک سنگ نبشته کاری به غایت سخت و دشوار بوده است و هزینه بسیار زیادی نیز داشته است و از این رو ساخت آنها تنها به وسیله شاهنشاهان ممکن بوده است. این موضوع سبب شده بود زمانی که اهالی یک منطقه کتیبه ای را مشاهده می کنند، نه تنها یقین داشته باشند که توسط فرمانروا ایجاد شده است بلکه از اینکه چه فرمانروایی بر سر کار است آگاه شوند.

متن کتیبه

متن سنگ نبشته خشایارشاه در وان بیشتر جنبه معرفی شاهنشاه را داشته و به عنوان یک یادبود مورد استفاده است. متن این سنگ نبشته بر اساس هر خط به شرح زیر است.

اهورامزدا خداییست بزرگ، بزرگترین خدایان
که زمین را آفرید
که آسمان را آفرید
که مردم را آفرید
که شادی را برای مردم آفرید
که خشایارشاه را شاه کرد
یگانه فرمانروای بسیاری
من خشایارشاه، شاه بزرگ، شاه شاهان
شاه مردمان بسیار
شاه در این زمین دور و پهناور
پسر داریوش شاه هخامنشی
گوید خشایارشاه بزرگ: داریوش شاه که پدرم بود، به خواست اهورامزدا بناهای زیبایی ساخت و او دستور داد این کتیبه کنده شود.
اما نوشته‌ ای در آن کنده نشد
پس از آن من دستور دادم این نوشته کنده شود.
باشد که اهورامزدا و خدایان دیگر مرا نگاه دارند، شهریاری مرا، و آنچه که من ساخته‌ ام.

همانطور که مشاهده می شود شاهنشاه در ابتدای این کتیبه به ستایش اهورامزدا به عنوان خدا بزرگ پرداخته است. این موضوع نه تنها نشان از زرتشتی بودن هخامنشیان دارد بلکه گواهی بر منزلت شاهنشاهان است به گونه ای که در ایران باستان شاهنشاه نه تنها یک مقام سیاسی، بلکه مقامی مذهبی نیز بوده است که البته جنبه مذهبی بیشتر در دوران ساسانیان پر رنگ شد. سپس شاهنشاه خود را "یگانه فرمانروای بسیاری" می داند. کلمه "بسیاری" در اینجا بیانگر دیگر قلمرو ها و دیگر سرزمین هاست. در واقع اگر بخواهیم بخشی به این خط اضافه کنیم باید چنین نوشت: یگانه فرمانروای بسیاری از کشور ها، ملت ها، اقوام و... این موضوع به نوع خاص فرمانروایی هخامنشیان اشاره دارد. در واقع همین یک خط بیانگر این است که چرا فرمانروای ایران با نام شاهنشاه خطاب می شده است. دلیل این موضوع این است که ایران هخامنشی به جز بخش هایی که به عنوان ایالت شناخته می شدند و حکمران آنها از جانب شاهنشاه تعیین می شده است، بر کشور های دیگری نیز فرمانروایی میکرده است که هر یک شاهی برای خود داشته اند.

این کشور ها جزئی از قلمرو ایران به حساب می آمدند و شاهنشاه می توانست شاه آن کشور ها را عزل یا نصب کند اما آن کشور ها در "امور داخلی" خود از استقلال نسبی برخوردار بود. این سبک حکومت تا دوران شاهنشاهی ایران ساسانی نیز برقرار بود اما بعد از سقوط ساسانیان به فراموشی سپرده شد تا اینکه در نامی جدید، یعنی فدرالیسم، بازگشت. در حال حاضر کشور هایی همچون آلمان، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا چنین سبک حکومتی دارند که اگر بخواهیم قیاسی داشته باشیم باید گفت در حال حاضر سبک حکومتی در ایالات متحده آمریکا بیشترین شباهت را به سبک حکومت شاهنشاهی ایران هخامنشی دارد. شاهان و حکمرانان دیگر سرزمین های شاهنشاهی ایران، خشتر پاون نامیده می شدند که در یونانی ساتراپ معنی می دهد. واژه خشتر پاون به معنای نگهبان شهر است که شهر در اینجا سرزمین و کشور معنا می دهد. خشتر پاون بعد ها به شهرب تغییر کرد و سپس به صورت شهربان درآمد.

سپس شاهنشاه اینگونه ادامه می دهد: ((من خشایار شاه، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه مردمان بسیار)) همه این موارد نیز به توضیحات بالا مربوط است و اشاره ای به تسلط ایران بر سایر کشور ها و مردمان جهان دارد. تسلط ایران بر سایر کشور های جهان تا جایی پیش رفت که تقریبا نیمی از جهان شناخته شده آن روز زیر فرمان شاهنشاه ایران قرار گرفته بود و در واقع نیمی از جمعیت زمین به عنوان اتباع شاهنشاهی ایران محسوب می شدند. این میزان از تسلط بر زمین تاکنون توسط هیچ امپراتوری دیگری در جهان تکرار نشده است.

سنگ نبشته خشایارشاه در وان اینگونه ادامه پیدا می کند: ((گوید خشایارشاه بزرگ: داریوش شاه که پدرم بود، به خواست اهورامزدا بناهای زیبایی ساخت و او دستور داد این کتیبه کنده شود، اما نوشته‌ای در آن کنده نشد، پس از آن من دستور دادم این نوشته کنده شود.)) این بخش از کتیبه به خدمات داریوش بزرگ اشاره دارد که ایران را به اوج قدرت و عظمت رساند. داریوش کبیر نخستین فرمانروایی در جهان بود که بر سه قاره حکومت کرد. داریوش بزرگ ایران را به چنان شکوهی رساند که در جهان نظیر نداشت. این بخش از کتیبه همچنین تایید کننده این موضوع است که این کتیبه در زمان شاهنشاهی داریوش بزرگ کنده شده است اما زندگی شاهنشاه به نوشتن متن کتیبه کفاف نداد و نوشتن در آن به دوران خشایارشاه بزرگ رسید.

آخرین سطر این کتیبه اینگونه است: ((باشد که اهورامزدا و خدایان دیگر مرا نگاه دارند، شهریاری مرا، و آنچه که من ساخته‌ام)). این بخش که در پایان بسیاری از کتیبه های هخامنشی تکرار شده است جای بحث و گمان های بسیاری در مورد اینکه هخامنشیان زرتشتی بوده اند و یا چند خدایی مطرح کرده است. نکته بسیار مهم این است که اصولا اینکه هخامنشیان یکتا پرست بوده باشند و یا چندین و چند خدا داشته باشند هیچ تفاوتی در شکوه و عظمت آنان ایجاد نمی کند. بنابراین این مسئله که هخامنشیان یکتاپرست بودند، چند خدایی بودند، خدای نادیده را می پرستیدند و یا خدای دیده را می پرستید و از این قبیل ابهامات، هیچ اهمیتی نداشته و نباید مسائل مهمی همچون اینکه هخامنشیان چگونه حکومت می کردند و چه کار هایی برای ایران و جهان کردند را کنار گذاشت و به این مسئله که هخامشیان چه چیزی را می پرستیدند اهیمت داد.

اما تنها برای رفع ابهام باید گفت هخامنشیان پیرو دین مزدیسنا (زرتشتیت) بودند و اصولا اینکه نامی از اهورا مزدا برده می شود نشانگر همین موضوع است. زرتشتیان پس از اهورامزدا، ایزدانی دارد که هر کدام نماینده یک موضوع خاص در جهان است. مثلا وهران (وهرام یا بهرام) ایزد جنگاوری و پیروزی است، یا ناهید، ایزبانوی آب های خروشان و زیبایی و عشق است و یا آذر ایزد نگاهبان آتش هاست و... جایگاه ایزدان در سطح اهورامزدا نیست و اهورا مزدا به عنوان خالق این ایزدان شناخته می شود. در هر حال دین شناسان بسیاری معتقدند هخامنشیان پیرو مزدیسنا بودند و اوستا برای نخستین بار در زمان این شاهنشاهی بود که جمع آوری و یکپارچه شد.

کشف سنگ نبشته خشایارشاه در وان

از کشف سنگ نبشته خشایار شاه در وان تقریبا یک قرن گذشته است. این کتیبه برای نخستین بار در سال 1286 خورشیدی مصادف با 1907 توسط یک زوج جهانگرد ایران به نام خانم و آقای قیدی کشف شد. در آن زمان به سرعت دانشمندان بسیاری روع به مطالعه و رمزگشایی از این کتیبه کردند. در این میان زبان شناس بزرگ آمریکایی یعنی رونالد گراب کنت اولین کسی بود که توانست متن این کتیبه را به انگلیسی برگرداند و سپس متن انگلیسی به سایر زبان ها از جمله فارسی ترجمه شد.

برای رسیدن به این کتیبه زیبا باید به کنار تپه ای که قلعه تاریخی وان بر روی آن قرار گرفته شده است بروید. این قلعه درست در کنار دریاچه وان قرار گرفته است. رسیدن به خود کتیبه دشوار است چرا که در ارتفاع 20 متری سطح زمین قرار دارد. بنابراین می تواند از دور به آن نگاه کرده و عکس بگیرید.

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

کتیبه

" "

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی