نوشتار پیش رو درباره سازه ‌های آبی شوشتر حکایت می‌کند. سازه‌هایی زیبا و حیرت انگیز که عظمت و زیبایی سالیان سال پیش ایران را روایت می‌کند. هر سنگ و آجرش قصه‌ای دارد از قصه‌های چندین هزارساله وطن. شما را به سفری مجازی در سازه های آبی شوشتر دعوت می‌کنیم.

سازه های آبی شوشتر

حکایت و داستان این سازه از سال‌های بسیار دور شروع شد. زمانی که هخامنشیان بر این سرزمین فرمانروایی می‌کردند و امپراطوری ایران در هر نقطه زبانزد خاص و عام بود. در این دوران سلسله‌ی هخامنشیان یادگاری های زیبایی برای آیندگان خود برجای گذاشتند که دست به دست به ما رسیده است. بناهای معماری عظیم و حیرت‌انگیز مثل تخت جمشید، پاسارگاد و ... از این دست هستند. سازه های آبی شوشتر نیز جزو میراث گهرباری است که هم از نظر مهندسی و هم از نظر معماری چشم ها را به خود خیره می‌کند. اولین سنگ بنای ساخت این سازه‌های عجیب را کوروش کبیر بنا کرد. مهندسی حرفه‌ای و ماهر شروع به ساخت این سازه‌ها کرد، پس از آن در دوران فرمانروایی‌های مختلف بارها مورد بازسازی قرار گرفت اما چیزی که واضح است اوج خلاقیت، هوش و استعداد ایرانیان در ساخت سازه های آبی شوشتر آن هم در 1700 سال پیش و با امکانات آن زمان چیزی نیست که بتوان به راحتی از آن گذشت.

شهر شوشتر از دیرباز مورد توجه بسیاری از پادشاهان بوده است. این شهر باستانی هزاران سال قدمت دارد و برخی تولد آن را متعلق به دوران پارینه سنگی می‌دانند. یکی از دلایل رونق این شهر زیبا را می توان همجواری آن با رودخانه همیشه خروشان کارون دانست که آب، این مایه حیات موجب آبادانی هرچه بیشتر آن شده است. در کتاب مقدسی آمده است که:«خوزستان سرزمینی است که خاک آن به رنگ مس و گیاه طلاست. میوه و نیشکر و برنج در آن فراوان است. آرد و رطب و ترنج آن نیکو و انار و انگورش بسیار است. خاک آن حاصلخیز و جویبارهایش شگفت انگیز است. پارچه هایش زیبا و خز و بافته های لطیف دیگر از پنبه، و معدن قند و شکر و شیرینی ها است و عسل آن از جاهای دیگر پاکیزه تر است» و البته مقدسی به نفت و قیر فراوان خوزستان و نیز دولاب های شگفت انگیز و آسیاب های شگرف آنجا نیز اشاره دارد.

سازه های آبی پیرامون شهر شوشتر نمونه ای از مصادیق واقعی اهمیت آب در حیات مردم این سرزمین طی قرون متمادی است که بر حسب مورد پاسخگوی نیازهای کشاورزی، صنعتی و آبرسانی شهری بوده است. رودخانه کارون پیش از رسیدن به همواری جلگه خوزستان و با وجود بستر صخره ای شهر شوشتر به دوشاخه تقسیم می شود. یکی را رودخانه گرگر می نامند که از مشرق شهر رو به جنوب جریان دارد و دیگری رودخانه شطیط نام دارد. که از شمال شهر به غرب جاری است.

در جدال میان طبیعت و انسان، آدمی توانست با دانش و نبوغ فراوان خود آب را به سمت و سویی که می‌خواهد هدایت کند. سازه های آبی شوشتر از منظر مادام دیولافوا و در سفرنامه ایشان، عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب بزرگ صنعتی را به خود اختصاص داده است. پیشینیان ما با هدایت و کنترل آب در مسیر درست  بیشترین استفاده را از آب برای مصارف آشامیدنی، آبیاری زمین و ... کرده‌اند.

قدمت سازه های آبی شوشتر

احتمال زیادی وجود دارد که اصل و اساس ساخت سازه‌های آبی در زمان هخامنشیان بوده باشد. اما قسمت‌هایی از آن نیز در عصر ساسانیان و به پادشاهانی چون اردشیر اول و شاپور نسبت می‌دهند. این سازه‌های عظیم در طی زمان‌های مختلف کامل شده و بخش های بیشتری نیز به آن اضافه شده است.

معماری

به جرأت می‌توان معماری این سازه‌ها را از عجایب تاریخی دانست و پر و بیراه نیست اگر بگوییم می‌توان آن را یکی از عجایب بزرگ دنیا به شمار آورد. مهندسان در دل سنگ و کلوخ حفره‌هایی ایجاد کردند تا موجب استحکام بنا شود. آب ابتدا از آسیاب‌های آبی عبور می‌کرد، سپس وارد تونل‌هایی می‌شد که در پایان به شکل آبشار از دل صخره‌ها بیرون می‌ریزد. از مهم‌ترین وظایف سازه های آبی شوشتر انحراف آب رودخانه کارون به سمت و سویی بود که برای مصارف مردم مفید باشد. این وظیفه با مهندسی و ظرافت کامل انجام شد و در آخر این آب برای مصارف مهم کشاورزی استفاده شد.  حفره‌هایی که ایجاد شده‌اند در ارتفاعی مشخص قرار دارند، هرزمان که ارتفاع آب به ارتفاع این حفره‌ها می‌رسید، همین حفره‌ها به خروج آب نیز کمک می‌کردند. نکته‌ی مهمی که به این اندازه این سازه را مهم و ارزشمند کرده است تلاش پیشینیان ماست که با دست خالی و بدون امکانات این دوره به این شکل مسیر آب را عوض کرده و از آن به صورت بهینه استفاده کرده اند. همچنین این بنا نشان‌دهنده این مهم است که نیاکان ما چقدر آب را ارزشمند و مفید می‌دانستند و در مصرف آن با روش های مختلفی صرفه‌جویی می‌کردند.

بخش‌های مختلف مجموعه آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر همچون موزه‌ای گرانبهاست و بخش‌های مختلفی را شامل می‌شود. در ادامه به بررسی آن ها می‌پردازیم.

بند میزان:

بند نیم دایره‌ای که  شروع تقسیم بندی آب از آن شروع می‌شود. این بند روی رود کارون جای گرفته و تقسیم آب بین رودهای شطیط و گرگر را سازماندهی می‌کند. این بند 5 متر ارتفاع و 400 متر طول دارد. و هدف ایجاد آن افزایش آب برای استفاده راحت تر بوده است. اهمیت این بند از آن جهت است که 10 دهانه برای عبور آب دارد. این دهانه‌ها آب را به قسمت‌های مشخص هدایت می کند. نکته‌ای که وجود دارد این است که این بند در معرض آسیب و تخریب جدی قرار دارد و دلیل آن این است که برخی دهانه‌های این بند به وسیله شاخ و برگ‌ها مسدود شده است و این امر فشار را بر دیگر دهانه‌ها افزایش داده است.

پل بند شرابدار:

نهر داریون که در ادامه درباره آن صحبت خواهیم کرد پلی را روی خود جای داده است که از ساروج و سنگ ایجاد شده بود. قدمت این پل را مربوط به سلسله اشکانیان می‌دانند. این پل قلعه نظامی خرم را به شمال نهر داریون پیوند می‌زد.

نهر داریون

کانال یا نهر داریون از رود شطیط ایجاد می‌شود. از این نهر برای آبیاری زمین هایی استفاده می‌شود که در دشت میناب جای گرفته‌اند. همچنین تامین آب آشامیدنی نیز از همین راه است. این نهر مسیر خود را پس از گذر از زیر بستر سنگی قلعه سلاسل، به سمت جنوب ادامه می دهد. محققان قدمت این کانال را به سلسله هخامنشیان نسبت می‌دهند.

کهن دژ

قدیمی‌ترین بخش سازه های آبی شوشتر را می‌توان کهن دژ یا قلعه سلاسل دانست که قدمتی منتسب به زمان هخامنشیان دارد. قلعه ها همواره برای امور دفاعی و محافظت از شهرها ساخته می‌شدند. این قلعه نیز از این امر مستثنی نیست. همچنین وظیفه دیگر آن کنترل آب نهر داریون بوده است. در حال حاضر از این قلعه عظیم که شامل سربازخانه، نقاره‌خانه،حصار، خندق و... بوده است چیزی به جز چند اتاق باقی نمانده است.

سیکا

بخش‌هایی از کانال‌های آبرسان بر روی بند میزان که علاوه بر محلی برای اتفرج و استراحت، عبور آب را نیز تسهیل می‌کند.

برج کلاه فرنگی

میان سازه های آبی شوشتر، بر فراز تپه‌ای برجی خودنمایی می‌کند. با کمی دقت در آن درمیابید که هشت ضلعی است و از آجر ساخته شده. آنچه از شکل سازه برمی‌آید و اسناد تاریخی روایت می‌کنند، این مکان را برای نظارت شاپور ساسانی بر روی کار کارگران ساخته‌اند. با وجود اینکه بخش زیادی از آن آسیب دیده است اما در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پل بند لشکر و بند شاه علی

در خصوص دو سازه پل بند لشکر و پ بند شاه علی اینچنین گفته شده‌است که در گذشته در اطراف امام زاده عبدالله زمین‌های کشاورزی به شکل گسترده ای مورد استفاده اهالی منطقه بوده است ، این زمین‌ها به وسیله شاخه های متعددی که از نهر داریون منشعب می شدند سیراب می کردند. آبها و همچنین سیل های فصلی که در جهت نهر گرگر جریان می یافتند باعث مشکلاتی برای تردد و عبور و مرور کاروان‌ها و اهالی بود. ایرانیان قبل از اسلام با احداث این دو پل توانستند بر این مشکل غلبه کنند.

پل ماهی بازان

مسیر گرگر پس از عبور از پل بند برج عیار به پل بند خدا آفرین میرسد. نام دیگر این پل بند، ماهی بازان است زیرا محل مناسبی برای صید ماهی بوده است. بریدن صخره های سنگی برای هموار ساختن بستر رودخانه با مهارت بسیار انجام شده است. پل بند خداآفرین مانند پل بندهای دیگر وظیفه بالا آوردن سطح آب را داشته است، ضمن آن که امکان عبور و مرور ساکنان دو طرف رود را فراهم می ساخته است. برای آنکه مقاومت این سازه در مقابل جریان پرفشار آب، بیشتر شود، آن را به شکل قوسی ساخته اند.

رودخانه دست کند گرگر

این رودخانه به دست انسان ساخته شده است. پس از تقسیم آب رودخانه کارون توسط بند میزان، آب به این رودخانه می‌ریزد. این مسیر دست ساز که معماران ماهری آن را ساخته‌اند پس از مدتی محل رویش نخل‌ها و سرسبزی زیبای این منطقه شده است. به این منطقه باغ خان می‌گویند.

آسیاب‌های آبی

نکته‌ی دیگر در سازه های آبی شوشتر این است که در این مجموعه آسیاب های آبی زیادی را می‌توان مشاهده کرد. این امر نشان‌دهنده استفاده بهینه حکومت‌های مستقر در آن زمان از انرژی‌های طبیعی بوده است. این آسیاب‌ها با استفاده از انرژی آب حرکت می‌کردند و برای تهیه آرد به کشاورزان کمک می‌کردند.

پلکان 4000 ساله

تعدادی پله برای اتصال سازه‌های آبی به محوطه مسکونی شهر به دست مهندسان ساخته شده بود که برخی محققین بر طبق سنگ نوشته‌هایی که در مسیر آن قرار دارد قدمت آن‌را هزاران سال تخمین زه‌اند.

بند دختر، آناهیتا

از جمله معبر و گذرگاه‌های کم عمق منطقه بند دختر است. دلیل این نام‌گذاری نزدیکی این بند به قلعه دختر است اما عده‌ای نیز بر این باورندکه دلیل این نامگذاری انتساب این بند به آناهیتا، الهه‌ی آب‌ها است.

بند قیر

بندها وظیفه تقسیم شدت جریان آب را داشتند. بند میزان آب را به دو بخش مختلف تقسیم می‌کرد. نام دیگر دو رودخانه ای که بندر میزان آنان را ایجاد کرده بود دو دانگ و چهاردانگ بود و این نام‌گذاری به دلیل این بود که دو سهم از آب کارون نصیب رودخانه گرگر و چهارسهم نیز نصیب رودخانه چهاردانگ می‌شد. پس از آن بند قیر وظیفه پیوند دوباره این رودخانه ها را داشت. که سبب تشکیل دوباره رود کارون می شد. این بند هم اکنون نیز برجا و پایدار است.

بند دارا

بند دارا در زمان هخامنشیان ایجاد شد. قبلا ذکر کردیم که سازه های آبی شوشتر مجموعه‌ای است که در طی سلسله‌های متمادی قسمت‌هایی به آن اضافه شده بود. اما این بند از همان زمان هخامنشیان بر روی رود گرگر قرار گرفته‌است. پل یا بند دارا در منطقه میاناب جای گرفته است و بین تمام بخش‌های مختلف سازه های آبی شوشتر از محبوبیت بیشتری برخوردار است.

کانال داریون

کانالی برگرفته از نام داریوش بزرگ ایجاد شد که آب را از شمال به جنوب شهر منتقل می‌کرد.

پل بند شادروان

همى برد هر سو برانوش را

بدو داشتى در سخن گوش را

يكى رود بد پهن در شوشتر

كه ماهى نكردى برو بر گذر

برانوش را گفت گر هندسى

پلى ساز آنجا چنان چون رسى

كه ما بازگرديم و آن پل به جاى

بماند به دانايى رهنماى

شادروان از پل هایی است که ساخت آن توسط شاعر بزرگ ایران فردوسی، در کتاب شاهنامه آمده است. داستان از این قرار است که برانوش از سربازان سپاه رومیان مأمور ساخت پل شادُروان که از ساروج ساخته شده است، شد.

اقامت در اطراف سازه های آبی شوشتر

شوشتر شهریست تاریخی و بسیار ارزشمند که هر گوشه آن ما را به یاد و یادگاری از نیاکان و پیشینیانمان می‌رساند. شوشتر را می‌توان زبان گویای تاریخ ایران دانست که از دل خاک بیرون کشیده می‌شود. از این رو این شهر زیبا علاوه بر سازه‌ های آبی بی نظیر خودف بسیاری دیگر از جاذبه‌ها را در اختیار بازدیدکنندگان خود قرار می‌دهد.  از همین رو این شهر دارای اقامت‌گاه‌های زیادی برای میزبانی از مهمانان خود است.

تعدادی از اقامتگاه‌های شهر شوشتر

هتل گرگر: بلوار دانشگاه آزاد اسلامی - داخل محوطه دانشگاه

اقامتگاه سنتی افضل: چهارراه امام - کوچه سنگ فرش - کوچه افضل

هتل سنتی خانه طبیب: چهارراه امام – کوچه سنگ‌فرش

هتل سنتی سرابی شوشتر: خیابان عبدالله بانو، پشت بقعه عبدالله بانو

در آخر...

در سازه های آبی شوشتر قدم بزنید و اطراف خود را با سلول های خود حس کنید. این منطقه سرشار از زمزمه‌های تاریخی است که هر لحظه در گوش شما شنیده می‌شود. این سازه‌ها با مهارت های خاصی ساخته شده‌اند که در زمان خود اندازه‌گیری های دقیقی داشته اند. شما در جای جای آن این مهارت را به خوبی مشاهده خواهید کرد و به نیاکان خود افتخار می‌کنید.

ایران / شوشتر / سازه های آبی شوشتر

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

طبیعی

آبشار

تالاب یا دریاچه

رودخانه

سد

تاریخی

آب انبار

کاروانسرا

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی