شوشتر از شهر های تاریخی ایران واقع در استان خوزستان است که با سازه های آبی خود در جهان شناخته شده است. این شهر، تاریخی دور و دراز دارد و اسرار بسیاری را در سینه خود نهفته است که حکایت از روز هایی باشکوه تا روز هایی تیره دارد. این شهر زیبا در کنار رود کارون قرار دارد و به عنوان پایتخت سازه های آبی جهان شناخته می شود. در ادامه با ما همراه باشید تا با نگاهی به این شهر زیبا، هر آنچه برای سفر به شوشتر نیاز است بدانید را با شما در میان بگذاریم.

آشنایی با شوشتر

شوشتر در نیمه شمالی استان خوزستان قرار دارد. این شهر دارای حدود 140 هزار نفر جمعیت است. بخش بزرگی از مردم این شهر از قوم بختیاری هستند و بخشی نیز از عرب ها. عمده مردم شوشتر مسلمان و پیرو مذهب تشیع هستند. نام شوشتر در تاریخ با معنای متفاوتی ذکر شده است. مهمترین آنها اشاره به شهری دارد که از شوش بهتر است و از این رو پسوند "تر" به آن اضافه شده که به معنای "بهتر از شوش" است. با این حال وجه تسمیه های دیگری نیز برای این شهر ذکر شده است. از جمله این نام ها "ششدر" است که به وجود شش دروازه در شهر اشاره دارد و سپس به صورت شوشتر درآمده است. با این حال احتمال اول بسیار قوی تر است و به نظر شوشتر، شهری بهتر از شوش معنا می دهد. علاوه بر این دو، احتمالات دیگری نیز مطرح شده است که از جمله آنها ارتباط نام شهر به نام الهه باران یعنی تیشتر است.

از دیگر وجوه شهرت شوشتر می توان به تاثیر موسیقی سنتی آن بر موسیقی اصیل ایرانی نام برد که باعث ایجاد گوشه شوشتری در دستگاه همایون شده است. این گوشه از جمله خوش نوا ترین گوشه های موسیقی ایرانی به شمار می رود و اساتید بزرگ موسیقی ایران نیز از آن در آثار خود استفاده کرده اند. شوشتر در گذشته های دور به عنوان یکی از مراکز صنعتی ایران مطرح بوده است و صنایعی همچون پارچه بافی، فلزکاری، جواهر سازی، سنگ تراشی و... در آن رونق بسیاری داشته است. بسیاری از این صنایع اکنون به عنوان صنایع دستی شوشتر شناخته می شوند.

تاریخچه

همانطور که گفتیم شوشتر از قدیمی ترین شهر های ایران است و از این رو دقیقا مشخص نیست در چه تاریخی و به دست چه کسی بنا شده است. افسانه ها و اسطوره ها بنای شهر را به هوشنگ، پادشاه اساطیری ایران نسبت می دهند. در اساطیر آمده که روزی هوشنگ از شوش خارج شد تا به گشت و گذار برود. او به منطقه ای خوش آب و هوا با رود های خروشان و جنگل های انبوه رسید و از آنجا که این منطقه را زیباتر از شوش یافت، آن را شوشتر به معنای بهتر از شوش نام نهاد. با این حال از نظر باستان شناسی باید این شهر در دوران تمدن ایلام بنا شده باشد چرا که شوشتر در دوران شاهنشاهی ایران هخامنشی از پیش وجود داشته است و از این رو باید تاریخ تاسیس آن را پیش از هخامنشیان یعنی در دوران ایلامیان و یا ماد ها جستجو کرد.

قدمت سکونت بشر در محل کنونی شوشتر بسیار طولانی است و بنا به تحقیقات گیرشمن، باستان شناس نامی، به بیش از 10 هزار سال پیش بر می گردد که انسان های نخستین در غار های اطراف شهر کنونی شوشتر زندگی می کردند. سپس شهر نشینی در شوشتر آغاز شد. گویا شوشتر در اواخر دوره ماد ها با مشکلاتی روبرو بوده است و رو به ویرانی می رفته است ولی با ظهور هخامنشیان این شهر نیز جان تازه ای گرفت و از همان دوران کوروش بزرگ بر آبادانی آن همت گمارده شد. آبادانی شهر در دوران داریوش بزرگ نیز با قوت ادامه یافت و مواردی مانند کانال داریون در این زمان ساخته شد. در سال های بعد که اشکانیان بر تخت نشستند نیز شوشتر همچنان آباد و پر رونق بود به گونه ای که هم اکنون آثار تاریخی بسیاری از این دوره یافت شده است که حاکی از ثروتمند بودن شوشتر در آن دوران است.

اما اوج آبادانی و ثروتمندی شوشتر در دوران شاهنشاهی ایران ساسانی رخ داد. در این دوره بود که سازه های آبی شوشتر تکمیل شدند و نهر ها، پل ها، سد ها، کاروانسرا ها، مدارس، بیمارستان ها و... در این شهر ساخته شدند تا شوشتر به نوعی بتواند با تیسفون و اصطخر رقابت کند. در دوره ساسانی جنگ های بسیاری با رومیان رخ داد که در اغلب آنها ایران پیروز بود و از این رو هر بار شمار زیادی از سربازان رومی به اسارت گرفته می شدند و از آنها به عنوان کارگر برای ساخت پروژه های عمرانی کشور استفاده می شد. از جمله جا هایی که بیشترین این سربازان اسیر به کار گرفته می شدند، ایالت خوزیا (خوزستان امروزی) و به خصوص شوشتر بود. از این رو برخی بنا های بر جای مانده از دوران ساسانی در این شهر با مهندسی ایرانیان و کارگری رومیان ساخته شدند.

شوشتر در دوره ساسانی به عنوان مرکز خوزستان شناخته می شد و از این رو مرکز تجاری و اداری ایالت به شمار می رفت. همین موضوع سبب رونق بیش از پیش آن شد. شوشتر در این زمان با قلعه ای با دیوار های ستبر احاطه شده بود که هیچ دشمنی را یارای ورود به آن نبود. در پایان دوره ساسانی و هرج و مرج کشور، اعراب از فرصت استفاده کردند و به طمع غارت به ایران حمله کردند. زمانی که عرب ها به فرماندهی ابوموسی اشعری به شوشتر رسیدند، نیرو های بسیار کمی در شهر بودند که تحت فرمان هرمزان، از فرماندهان دلاور اواخر دوره ساسانی، از شهر دفاع می کردند. با وجود اینکه نیرو های عرب چند برابر نیرو های مدافع شهر بود ولی به واسطه وجود قلعه مستحکم شهر، عرب ها نتوانستند شوشتر را تصرف کنند.

از این رو شهر مدتی در محاصره بود. چندی بعد یکی از ساکنان شهر که از اسرای جنگ های پیشین بود راه مخفی ورود به شهر را به عرب ها نشان داد و اینگونه بود که دشمنان توانستند به شهر حمله کنند. هرمزان و سربازان ایرانی به شدت مقاومت کردند ولی نهایتا وقتی دیدند شهر از دست رفته است دست از مقاومت کشیدند. ابوموسی اشعری به سربازان هرمزان قول امان داد ولی به محض اینکه این سربازان تسلیم شدند همه را گردن زد. هرمزان نیز به مدینه برده شد و در آنجا به قتل رسید. اینگونه بود که دوران طلایی شوشتر به پایان رسید و از آن زمان تاکنون این شهر در زمره شهر های معمولی و نه چندان ثروتمند خوزستان به شمار می آید.

پس از اشغال شهر، مردم شوشتر هر از چند گاهی دست به شورش بر علیه عرب ها می زدند که در برخی مواقع به جنگ شهری و خونریزی فراوان ختم می شد. با این حال در این دوران نیز شوشتر مرکز خوزستان باقی ماند و هر چند سالی به دست یک حکومت می افتاد. چند قرن که به جلو برویم و به سلطنت صفویان برسیم، آرامشی نسبی بر شهر حکم فرما شد و شهر رو به آبادانی نهاد. در دوران افشاریه و زندیه نیز چنین بود و با اینکه گاهی مشکلاتی رخ می داد ولی معمولا شهر در آرامش بود. در دوران سیاه قاجار، شهر با طاعون روبرو شد که بیش از نیمی از جمعیت شوشتر جان دادند. در این زمان همچنین نا امنی افزایش یافت و غارت به مسئله ای عادی بدل شد. به دلیل ضعف حکومت مرکزی، برخی شیوخ عرب منطقه توانستند نفوذ خود را بگستردانند و اینگونه بر نا امنی و سیه روزی مردم افزودند.

اواخر دوره قاجار مصادف بود با کشف نفت در اطراف شوشتر. از قدیم در اطراف شهر چشمه های قیر وجود داشت ولی در دورانی انگلیسی ها توانستند در منطقه نفت کشف کنند. کشف نفت در اطراف شوشتر باعث ایجاد شهری جدید در پیرامون چاه نفت به نام مسجد سلیمان شد. اتفاق مهم دیگر اینکه ضعف حکومت قاجار باعث شده بود عملا شیوخ خوزستان به خصوص در شوشتر برای خود حکومتی داشته باشند و عملا سر از فرمان حکومت مرکزی بردارند. اوضاع به گونه ای بود که وقتی حاکمی از تهران منصوب می شد، شیوخ شهر با فشار و کار شکنی حاکم را مجبور به فرار می کردند. اوج این قضیه در دوره ای بود که شیخ خزعل بر شوشتر مسلط بود. در این دوره رضا خان که در آن زمان نخست وزیر بود دستور داد شوشتر به اطاعت حکومت مرکزی برگردد ولی شیخ خزعل قبول نکرد. از این رو رضا خان به شوشتر لشکر کشید و شهر را تصرف کرد و شیخ خزعل را نیز دستگیر و زندانی کرد. اینگونه بود که به بیش از یک قرن نا امنی و هرج و مرج در شوشتر خاتمه داده شد.

در دوران پهلوی و به واسطه کشیدن راه آهن سراسری، شوشتر رونق خود را که از کشتی رانی در کارون می گرفت از دست داد. از این رو مرکزیت خوزستان به اهواز منتقل شد. در سال های دهه 1350 و حکومت محمدرضا شاه پهلوی، با احداث کارخانه جاتی از جمله کارخانه کشت و صنعت کارون، شهر دوباره رو به رونق گذاشت. در دوران کنونی نیز شوشتر بیشتر به عنوان یکی از مراکز صنعتی خوزستان و همچنین به عنوان یکی از شهر های گردشگری کشور شناخته می شود.

جاذبه های گردشگری شوشتر

شوشتر با تاریخ طولانی اش جاذبه های گردشگری فراوانی را در خود جای داده است که برخی چند هزار سال قدمت دارند. در ادامه برخی از مهمترین جاذبه هایی را که می توانید در سفر به شوشتر بازدید کنید را به شما همراهان بگردم معرفی می کنیم.

سازه های آبی شوشتر

بدون شک سازه های آبی شوشتر مهمترین جاذبه های گردشگری این شهر را تشکیل می دهند. پایه و اساس این سازه ها در دوران هخامنشی یعنی 2500 سال پیش گذاشته ولی بخش عمده تکمیل و گسترش آن در دوران ساسانی یعنی چیزی حدود 1800 سال پیش انجام شد. این سازه ها نبوغ و مهندسی ایرانیان باستان را برای کنترل و استفاده از آب نشان می دهند و شامل چندین سد، کانال، پل و... هستند. اهمیت و نبوغ به کار رفته در این سازه ها به گونه ای است که در میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده اند.

نهر داریون

نهر یا کانال داریون که قدمت آن به دوران داریوش بزرگ هخامنشی بر می گردد، کانالی شگفت انگیز است که در مسیر یکی از شاخه های فرعی کارون یعنی شطیط ایجاد شده است. حفر چنین کانالی حتی در زمان حال و با وجود تکنولوژی های نوین نیز کار آسانی نیست چه رسد به 2500 سال پیش! این کانال که نام خود را از نام شاهنشاه داریوش بزرگ گرفته است به منظور آبیاری دشت میاناب ساخته شده است.

کهن دژ

کهن دژ که با نام قلعه سلاسل نیز شناخته می شود از آثار بر جای مانده از دوران هخامنشی است. این قلعه به دو منظور ساخته شده بود، یکی اینکه همچون دیگر قلعه ها به دفاع از شهر بپردازد و دوم اینکه آب نهر داریون را کنترل کند. این قلعه سنگی مستحکم از دوران هخامنشی تا دوران افشاری مورد استفاده بوده است و حاکمان محلی در آن اقامت می کردند و پادگان داشته است ولی امروزه تا اندازه زیادی ویران شده است و به عنوان یکی از جاذبه هایی که گردشگران در سفر به شوشتر از آن بازدید می کنند شناخته می شود.

کلاه فرنگی

کلاه فرنگی در واقع بخشی از سازه ای است که در دوران هخامنشی و به منظور رصد و کنترل پروژه های ساخت سازه های آبی در شوشتر ایجاد شد. هم اکنون بخش های کمی از این بنا باقی مانده است ولی همین بخش ها نیز می توانند اطلاعاتی از معماری آن دوران را در اختیار ما قرار دهند. بخش باقی مانده از کلاه فرنگی 3 متر ارتفاع دارد و از جنس سنگ ساخته شده است.

پل شادُروان

پل شادروان که با نام بند قیصر نیز شناخته می شود از آثار بر جای مانده از دوران ساسانی است که می توانید در سفر به شوشتر از آن دیدن کنید. شادُروان نه تنها یک پل بلکه نمادی از شکوه دوران ساسانی است. چرا که وقتی والریان، امپراتور روم، به ایران لشکرکشی کرد و خواست ایران را فتح کند، در جنگ به سختی از شاهنشاه شاپور بزرگ یکم شکست خورد و به اسارت گرفته شد. او که آمده بود ایران را ویران کند، به دستور شاهنشاه به عنوان کارگر برای ساخت پل شادُروان به کار گرفته شد و باعث آبادانی بیشتر ایران شد. از این روست که این پل با نام بند قیصر نیز شناخته می شود. این پل 40 دهانه دارد و تا همین یک قرن پیش نیز به اندازه زیادی سالم بود و مورد استفاده قرار میگرفت.

بند میزان

بند میزان به عنوان یکی از مهمترین اجزای سازه های آبی شوشتر شناخته می شود. بند میزان در دوران شاهنشاهی ساسانی و به فرمان شاپور بزرگ یکم بنا نهاده شد تا آب رود کارون که به شوشتر وارد می شد را به دو قسمت تقسیم کند که شامل گرگر (دو دانگه) و شطیط (چهار دانگه) می شد. وجود این بند تاثیر شگرفی بر پیشرفت منطقه داشت و کشاورزی را در خوزستان به مراتب گسترده تر کرد. هم اکنون نیز این بند همچنان موثر بوده و بیش از 40 هزار هکتار زمین به واسطه وجود بند میزان آبیاری می شوند. این بند به گونه ای ساخته شده که می توان با استفاده از آن میزان آب ورودی هر کدام از دو بخش شطیط و گرگر را تعیین کرد که همین موضوع آن را به یکی از شاهکار های معماری ایران باستان تبدیل می کند.

دخمه زرتشتیان

دخمه زرتشتیان شوشتر از قدیمی ترین جاذبه های گردشگری شهر است و قدمت آن به دوران ماد ها بر می گردد. این دخمه که در واقع آرامگاهی بوده که تا پیش از اسلام استفاده می شده است، نمونه خوبی از آثار بر جای مانده از آداب و فرهنگ مردم ایران باستان است. (مطابق آموزه های مزدیسنا، انسان از طبیعت است و باید به طبیعت برگردد از این رو بود که ایرانیان باستان بدن درگذشتگان خود را در دخمه قرار می دادند تا موجودات دیگر از آن تغذیه کنند. اگر شخصی محترم و صاحب مقام بود معمولا پس از چندی استخوان های او را از دخمه بر میداشتند و در محفظه ای به نام استودان یا همان استخوان دان می گذاشتند و در مقبره قرار می دادند.)

مسجد جامع شوشتر

مسجد جامع شوشتر یکی از کهن ترین مساجد در تمام ایران به شمار می رود و قدمتی در حدود 1200 سال دارد. این مسجد در دوران اشغال ایران و به دست عباسیان ساخته شد. بنای مسجد جامع را خلیفه المعتز بالله گذاشت و سپس در دوران خلیفه المسترشد بالله به اتمام رسید. این مسجد از آن زمان تاکنون حفظ شده است و چندین بار مورد مرمت قرار گرفته است. بنای مسجد از آجر و سنگ ساخته شده است و به خصوص در مناره های خود تزئیناتی دارد که معمولا شامل اشعار اسلامی هستند.

رستوران های شوشتر

سفر به شوشتر و استان خوزستان بدون خوردن غذا های محلی کامل نمی شود. در این شهر می توانید برخی از خوشمزه ترین غذا های محلی ایران را میل کنید. علاوه بر رستوران های شهر، مردم مهمان نواز شوشتر نیز همواره پذیرای مسافران و مهمانان هستند و می توانید با مهمان شدن در خانه یکی از اهالی نه تنها شوشتر را بهتر لمس کنید بلکه غذا های فوق العاده ای نیز میل کنید. در ادامه برخی از بهترین رستوران های شوشتر را به شما معرفی می کنیم.

رستوران خانه مستوفی

خانه مستوفی یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری شوشتر است ولی این خانه تنها یک جاذبه تاریخی نیست بلکه یک رستوران فوق العاده نیز در آن قرار دارد که می توانید برخی از خوشمزه ترین غذا های جنوبی را در آن میل کنید. ناگفته پیداست که قدم به رستورانی با فضایی تاریخی می اندازید. حیاط رستوران با نمایی زیبا از پل تاریخی دوره ساسانی دیدگان شما را می نوازد. در حیاط رستوران خانه مستوفی تخت هایی قرار داده شده است که می توانید بر روی آن لم داده و غذا های خوشمزه ای همچون قرمه سبزی شوشتری میل کنید. این رستوران یک نوع نان چرب و شیرین خوشمزه نیز طبخ می کند که می تواند گزینه فوق العاده ای برای دوستداران شیرینی های محلی باشد.

سفره خانه سنتی لشکر

سازه های آبی شوشتر مهمترین جاذبه های گردشگری این شهر هستند پس چه بهتر که در کنار یکی از بهترین بخش های این سازه ها غذا بخورید. سفره خانه سنتی لشکر در کنار پل تاریخی لشکر قرار گرفته است و یکی از بهترین رستوران هایی است که در سفر به شوشتر می توانید در آن غذا بخورید. تخت هایی که در کنار رودخانه قرار دارند و فضایی صمیمی و دوستانه باعث می شوند هر غذایی در این رستوران خوشمزه باشد.

کافه موزه تارمه

اگر می خواهید در سفر به شوشتر مهمان یک کافه دنج و متفاوت شوید، می توانید کافه موزه تارمه را انتخاب کنید. این کافه موزه همانطور که از نامش پیداست هم کافه است و هم موزه. این کافه موزه در کاروانسرای تاریخی افضل قرار دارد و از این رو می توانید در فضایی سنتی و زیبا، نه تنها از خوردن غذا های خوشمزه ایرانی لذت ببرید بلکه می توانید آثار تاریخی به نمایش درآمده در کافه موزه را نیز تماشا کنید.

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

سازه های آبی شوشتر

ایران , شوشتر
نامشخص
نوشتار پیش رو درباره سازه ‌های آبی شوشتر حکایت می‌کند. سازه‌هایی زیبا و حیرت انگیز که عظمت و زیبایی سالیان سال پیش ایران را روایت می‌کند. هر سنگ و آجرش قصه‌ای دارد از قصه‌های چندین هزارساله

وضعیت آب و هوا

[ " امروز " ]

---

[ "میانگین دما در طول سال " ]

0

0

0

0

0

0

0

0

شوشتر به کلی نسبت به دیگر بخش های خوزستان آب و هوای معتدل تری دارد ولی همچنان در زمره شهر های گرم قرار می گیرد. بهترین زمان سفر به شوشتر از اواخر پاییز تا اوایل بهار است. در ادامه هر یک از فصول سال را برای یافتن بهترین زمان سفر به شوشتر بررسی می کنیم.

بهار: فصل زیبای بهار را بهترین زمان سفر به شوشتر می دانند. در این فصل زیبا به واسطه آب شدن برف ها از سرچشمه های کارون، این رود خروشی دیگر دارد و از این رو سازه های آبی شهر نیز با خروش بیشتری خود نمایی می کنند. متوسط دمای هوا در اوایل فصل بین 20 تا 25 درجه است و از این رو می توانید بدون نگرانی از گرمای شدید در شهر گردش کنید. با این حال دمای هوا در اواسط و اواخر بهار افزایش بیشتری پیدا می کند و به طور میانگین به 31 درجه می رسد. بهار فصل نسبتا کم بارانی در این شهر است.

تابستان: فصل تابستان با افزایش دما و کاهش خروش کارون همراه است. دمای هوا در این فصل به طور میانگین 38 درجه است ولی به راحتی به بالای 40 درجه نیز می رسد. همین موضوع سبب شده تابستان فصل مناسبی برای سفر به شوشتر نباشد و از این رو گردشگران اندکی این فصل را برای مسافرت انتخاب می کنند. تابستان همچنین بسیار کم بارش بوده و ممکن است در طول ماه حتی یک بار نیز باران نبارد.

پاییز: با پایان تابستان و آغاز پاییز رفته رفته از شدت گرمای هوا کاسته می شود و میانگین دما به حدود 20 درجه در اواسط فصل می رسد. پاییز فصل نسبتا پر بارانی در شوشتر است و بخش زیادی از بارش شهر در این فصل دریافت می شود. از این رو فصل پاییز زمان مناسبی برای تماشای سازه های آبی این شهر و همچنین رودخانه کارون است.

 

زمستان: فصل زیبای زمستان یکی از بهترین زمان ها برای سفر به شوشتر محسوب می شود. در این فصل دما هوا به طور میانگین به حدود 14 درجه می رسد ولی دما های پایین تر از 10 درجه نیز دور از انتظار نیست. در این فصل شهر شاهد بارندگی های خوبی است. زمستان در عین زیبایی و طراوت خود، فصل کم گردشگر شهر محسوب می شود و از این رو می توانید با هزینه کمتری به شوشتر سفر کنید.

حمل و نقل عمومی

برای رسیدن به شوشتر از راه هوایی می توانید ابتدا به فرودگاه اهواز پرواز کنید و سپس به شوشتر برسید. دو نوع وسیله نقلیه حمل و نقل عمومی یعنی تاکسی و اتوبوس در شوشتر وجود دارد که می توانید از آنها برای عبور و مرور در شهر استفاده کنید. اتوبوس ها همه بخش های شهر را پوشش نمی دهند و از این رو بهترین راه جابجایی در سفر به شوشتر استفاده از تاکسی است که در انواع معمولی، بیسیم و اینترنتی وجود دارند.

نقشه

آسیا / ایران / شوشتر

اطلاعات ضروری

پیشنهاد

سلامت و درمان

شوشتر و به طور کلی استان خوزستان در برخی روز های سال با هجوم گرد و غباری که از کشور های اطراف می آید روبروست. از این رو ممکن است در روز هایی از سال این گرد و غبار باعث افت محسوس کیفیت هوا و در نتیجه ایجاد مشکلات تنفسی شود. بنابراین چنانچه جزء گروه های حساس هستید بهتر است از قبل با چک کردن هواشناسی و وضعیت هوا از کیفیت آن اطمینان حاصل کنید. شوشتر دارای سه بیمارستان عمومی و تعدادی کلینیک و مطب درمانی است.

تهران

تهران پایتخت ایران است. شهر تهران در حال حاضر با 12.000.000 نفر جمعیت در جایگاه بیست و نهم جهان از لحاظ جمعیت قرار دارد و همواره شاهد مهاجرت عده‌ی زیادی از مردم شهرهای دیگر ایران، بوده

اصفهان

اصفهان در مرکز ایران واقع شده است. این شهر به عنوان یکی از مهمترین شهر های فرهنگی و تاریخی ایران شناخته می شود. اصفهان با وجود زیبایی های بی نظیر خود سالانه تنها چند هزار گردشگر خارجی دارد که با توجه به جاذبه های گردشگری آن رقم بسیار محدودی است

شیراز

شیراز از جمله مهمترین شهر های ایران است که به دلیل صنعت گردشگری پر رونق خود مشهور است. در واقع شیراز در کنار یزد و اصفهان، مثل طلایی گردشگری ایران را تشکیل می دهند

مشهد

مشهد در شمال شرق ایران و در مرکز خراسان قرار گرفته است. مشهد با ۳٬۰۰۱٬۱۸۴  نفر جمعیت، دومین شهر پر جمعیت ایران است و از طرفی مهمترین شهر مذهبی ایران و از مهمترین مراکز شیعه در جهان به شمار می رود

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی