آرامگاه حافظ یا همان حافظیه ، مقبره یکی از بزرگترین شاعرانی است که تاکنون جهان به خود دیده است. آرامگاه حافظ در شیراز قرار دارد و خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی در آن مدفون است. این بنا سالانه شمار بسیاری از دوستداران فرهنگ و ادب و همچنین معماری را به خود جذب می کند. در ادامه با ما همراه باشید تا با نگاهی به حافظیه، بیش از پیش با حافظ شیرازی و مقبره او آشنا شویم.

حافظیه کجاست؟

حافظیه در شمال غربی شیراز و در بلوار آزادی جای دارد. در نزدیکی مقبره ایستگاه مترو وجود ندارد و از این رو باید از اتوبوس، تاکسی و یا خودروی شخصی استفاده کنید.

حافظ کیست؟

خواجه شمس الدین محمد، متخلص به حافظ شیرازی، یکی از بزرگترین شاعران جهان است که در قرون وسطی در شیراز می زیست. او در سال 1315 میلادی متولد شد و در سال 1390 میلادی درگذشت. مانند بسیاری از شاعران ایرانی، چیز زیادی در مورد زندگی شخصی حافظ و کار های او در زندگی نمیدانیم و عمده دانسته های ما از او مربوط به اشعارش در دیوان می شود. حافظ در مورد خود در دیوانش می گوید چهل سال کسب علم کرده است ولی گویا چهل در اینجا عدد کثرت است و مقصود این بوده که سال های زیادی را صرف علم اندوزی کرده است. روایات ضعیف ولی در عین حال مشهوری وجود دارد که حافظ در نوجوانی شاگرد نانوا بوده است. گویا حافظ از کتاب ها نسخه برداری می کرده است و اینگونه توانسته کتب بسیاری را بخواند. حافظ توانست قرآن را با قرائت های مختلف حفظ کند و از این رو لقب حافظ بر او نهادند.

اما مهمترین موضوع درباره حافظ، اشعار اوست. دیوان حافظ را می توان در کنار شاهنامه فردوسی، دو کتاب جدا ناشدنی از زندگی ایرانیان دانست. اشعار حافظ که در دیوانش آمده است از چنان غنایی برخوردارند که در کمتر اثر ادبی در جهان می توان یافت. مضمون این اشعار از عاشقانه تا عارفانه را در بر می گیرد. اشعار حافظ همچنین در اروپا بسیار مورد توجه قرار گرفت و دیوان او از نخستین کتبی بود که در اروپا به چاپ رسید. اشعار حافظ را در شمار اشعاری با معانی عمیق قرار می دهند و برخی از حافظ پژوهان برداشت های متفاوتی از آن دارند. این اشعار هم اکنون نقش مهمی در آثار موسیقیایی دارند و بزرگان موسیقی ایرانی به وفور از آن ها استفاده می کنند. حافظ با القاب زیادی شناخته می شود که از جمله مشهور ترین آنها، لسان الغیب، ناظم الاولیا، ترجمان اسرار و... است.

تاریخچه آرامگاه حافظ

آرامگاه حافظ از ابتدا تاکنون تغییر و تحولات بسیاری را به خود دیده است. در ابتدا محلی که اکنون حافظ در آن مدفون است یک قبرستان عمومی بود و جایگاه خاصی برای حافظ در نظر گرفته نشده بود. با این حال این مکان که به نام مصلای شیراز شناخته می شد زمینی قابل احترام بود. اولین بار در سال 1452 یعنی حدود 65 سال پس از درگذشت حافظ بود که میرزا ابوالقاسم بابر گورکانی، حاکم وقت شیراز، به وزیر خود، شمس الدین محمد یغمایی، دستور ساخت آرامگاهی برای شاعر بزرگ را داد. این مقبره البته چندان بزرگ نبود و شامل یک بنای گنبد دار به همراه یک حوض در مقابل آن بود. بنای آرامگاه حافظ تا حدود سه قرن به همین شکل بود و برخی شاهان صفوی همچون شاه عباس بزرگ تنها آن را مرمت کردند. همچنین نادرشاه افشار نیز تعمیراتی در بنا انجام داد.

زمانی که زندیان به قدرت رسیدند، شیراز را به پایتختی برگزیدند و در جهت آبادانی این شهر کوشش فراوان کردند. از جمله کار هایی که کریم خان زند در شیراز انجام داد، احداث بنایی جدید برای آرامگاه حافظ بود. بخش عمده بنا در اطراف مقبره لسان الغیب ساخته شد به گونه ای که در بخش جنوبی آن یک تالار زیبا با ایوانی چهار ستونه بنا شد. در جنوب این تالا نیز باغی زیبا ساخته شد. کریم خان همچنین دستور داد سنگ قبری از مرمر و در خور برای حافظ ساخته شود. خان زند همچنین به یکی از برترین هنرمندان آن دوران یعنی آقاسی بیگ افشار دستور داد شعر زیر از خود حافظ را بر سنگ مزارش حکاکی کند:

مژده وصل تو کو کز سر جان برخیزم *** طایر قدسم و از دام جهان برخیزم

به ولای تو که گر بنده خویشم خوانی *** از سر خواجگی کون و مکان برخیزم

یا رب از ابر هدایت برسان بارانی *** پیشتر زان که چو گردی ز میان برخیزم

بر سر تربت من با می و مطرب بنشین *** تا به بویت ز لحد رقص کنان برخیزم

خیز و بالا بنما ای بت شیرین حرکات *** کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم

گر چه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم کش *** تا سحرگه ز کنار تو جوان برخیزم

روز مرگم نفسی مهلت دیدار بده *** تا چو حافظ ز سر جان و جهان برخیزم

در سال های بعد این بنا بر آرامگاه حافظ حفظ شد و فرمانروایان، حاکمان و بزرگان در نگهداری آن کوشش کردند. از جمله این افرد فرهاد میرزا، حاکم وقت شیراز، بود که در دوران قاجار یک ضریح چوبی برای آرامگاه ساخت. مدتی بعد شخصی به نام اردشیر شاهجهان که از زتشتیان یزدی ساکن تهران به شیراز رفت و با دیوان حافظ تفالی کرد و غزل ای فروغ ماه حسن از رخشان شما... آمد و در ادامه دو بیت زیر بیش از پیش توجه اردشیر را به خود جلب کرد که به شرح زیر است:

ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگو *** کای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما

گر چه دوریم از بساط قرب همت دور نیست *** بنده شاه شماییم و ثناخوان شما

این دو بیت آنقدر در نظر اردشیر خوب آمد که با پول خود ضریحی آهنین بر فراز آرامگاه حافظ ساخت. با این حال یکی از سادات شیراز با گرد هم آوردن مردم و به بهانه اینکه یک زرتشتی بر آرامگاه حافظ ضریحی ساخته، آن را تخریب کرد. مشهور است که او عصای خود را به قبر حافظ زد و گفت: درویش! میخواستند تو را نجس کنند، نگذاشتم! در سال های بعد حاکم وقت شیراز یعنی ملک منصور، ضریحی آهنین بر فراز آرامگاه ساخت که تا دوره پهلوی همچنان پابرجا بود.

در دوران رضا شاه و با توجه به ایدئولوژی ایران گرایی شاه پهلوی، مقبره ها و یادبود های بسیاری برای مقابر شعرا و بزرگان ایران ساخته شد. اولین اقدام در این دوران در سال 1310 انجام شد. در این زمان آرامگاه حافظ حتی به خیابان متصل نبود و مسیری خاکی در مقابل آن وجود داشت. از این رو استاندار وقت فارس، اعظم بهاری، دستور ساخت خیابانی در برابر آن را داد که ابتدا خیابان خرابات نام گرفت (اشاره به پیر خرابات در اشعار حافظ) ولی سپس به خیابان گلستان تغییر نام یافت.در این سال همچنین بخش های داخلی آرامگاه نیز مرمت شد و باغ اطراف آن نیز سر و سامانی یافت و احیا شد.

با این حال آرامگاه حافظ در آن دوران اصلا در شان این شاعر بزرگ نبود. از این رو دولت وقت طرحی را برای بازسازی اساسی مقبره آماده کرد. از بین طرح ها، طرح آندره گدار، معمار و تاریخ دان بزرگ فرانسوی، مورد قبول وزارت فرهنگ و هنر قرار گرفت. ساخت بنای کنونی آرامگاه حافظ در سال 1314 آغاز شد و در سال 1316 به اتمام رسید. از آن زمان تاکنون بنا تغییری نداشته است. بنای مقبره حافظ از زمان ساخت به عنوان یکی از نماد های گردشگری ایران و شیراز بدل شده است. از سال 1346 تا پایان حکومت پهلوی هر ساله جشن هنر شیراز در کنار آرامگاه حافظ برگزار می شد و به خصوص اساتید موسیقی اصیل ایرانی در کنار آن کنسرت موسیقی برگزار می کردند.

معماری آرامگاه حافظ

آرامگاه حافظ از سبک معماری ایرانی برخوردار است که توسط آندره گدار فرانسوی طراحی شده است. آرامگاه حافظ نیز همچون دیگر بنا هایی که به منظور گرامیداشت شعرا و بزرگان در دوره پهلوی ساخته شد، شامل بنایی پیرامونی و بنایی اصلی بر فراز مقبره است. طرح کلی باغ هایی آرامگاه حافظ که در دوران کریم خان زند ایجاد شده بود همچنان حفظ شده است. در ادامه هر کدام از بخش های حافظیه را بررسی می کنیم.

بنای فرازی مقبره

بنای فرازی مقبره را می توان قلب آرامگاه دانست که بنایی شامل یک گنبد خاص و بسیار زیباست که هشت ستون در زیر آن وجو دارند. بخش بیرونی گنبد بسیار زیباست و مشخص از آندره گدار نیم نگاهی به سقف های مانسار در فرانسه داشته است. این گنبد به گونه ای ساخته شده که شبیه به کلاه عرفای زمان حافظ باشد. بخش داخلی گنبد را می توان یکی از زیباترین مقرنس کاری ها در معماری ایرانی دانست. این مقرنس کاری با اشکان هندسی بسیار زیبا و ترکیب ستاره ها، غنچه ها و ترنج ها ساخته شده است.

گنبد بر روی یک کتیبه هشت ضعلی قرار دارد که بر روی آن غزلی زیبا از حافظ نوشته شده است. هر قسمت از غزل بر روی یک ضلع نوشته شده است و متن کامل آن به شرح زیر است:

حجاب چهره جان می‌شود غبار تنم *** خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم

چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانیست *** روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم

عیان نشد که چرا آمدم کجا رفتم *** دریغ و درد که غافل ز کار خویشتنم

چگونه طوف کنم در فضای عالم قدس *** که در سراچه ترکیب تخته بند تنم

اگر ز خون دلم بوی شوق می‌آید *** عجب مدار که همدرد نافه ختنم

طراز پیرهن زرکشم مبین چون شمع *** که سوزهاست نهانی درون پیرهنم

بیا و هستی حافظ ز پیش او بردار *** که با وجود تو کس نشنود ز من که منم

در زیر گنبد هشت ستون قرار دارد که به سبک دوران زندیه ساخته شده اند. این ستون ها با سنگ هایی یکپارچه و هم رنگ برپا شده اند و از این رو نمایی زیبا به بنا داده اند. بنای فرازی آرامگاه حافظ چند پله ای از زمین فاصله دارد و همین موضوع سبب شده با بالا رفتن از آن و قرار گرفتن در زیر بنا احساسی معنوی و عرفانی به شخص دست دهد. کف بنا با سنگی ساده فرش شده است و در میان آن نیز سنگ قبر حافظ قرار دارد. این سنگ مرمرین همانی است که کریم خان زند دستور قرار دادن آن را داد و همچنان پابرجاست.

تالار حافظیه

ریشه تالار حافظیه به ایوانی چهار ستونی بر می گردد که در بالا ذکر آن رفت و ابتدا توسط کریم خان زند بنا شد. در دوره پهلوی این بخش حفظ شد ولی گسترش زیادی پیدا کرد. گسترش بنا به گونه ای بود که اتاق های اطراف ایوان حذف شدند و جای خود را به یک راهروی ستون بندی شده با ترکیب معماری هخامنشی، زندی و یونانی دادند. در عوض دو اتاق دیگر در دو سمت بنا ساخته شد که امروزه همچنان پابرجا هستند و یکی به عنوان دفتر حافظیه استفاده می شود و دیگری به وزارت میراث فرهنگی تعلق دارد. تالار حافظیه دارای 20 ستون است و طول آن به 56 متر و ارتفاع آن به 5 متر می رسد.

صحن شمالی

آرامگاه حافظ دارای دو صحن یکی شمالی و دیگری جنوبی است. صحن شمالی که 3000 متر مربع مساحت دارد، همان است که مقبره در آن قرار دارد. این صحن در میان خود بنای آرامگاه را قرار داده و در کنار بنای آرامگاه نیز حوضی قرار دارد که بر زیبایی آن افزوده است. این حوض بسی قدمت دارد و در زمان تیموریان ساخته شد و از این رو می توان گفت قدیمی ترین بخش آرامگاه محسوب می شود. در سال های بعد حوض دیگری نیز در این صحن ساخته شد. این صحن از باغ آرایی بسیار زیبایی برخوردار است و می توان گرداگرد آن شمار زیادی درختان سرو و کاج و البته نارنج دید. درختان نارج با آمدن فصل بهار و با شکوفه های عطرآگین خود که به بهار نارنج مشهور است حس و حال خاصی به فضا می بخشند.

در اطراف صحن شمالی آرامگاه حافظ می توان شمار بنا های دیگری نیز مشاهده کرد که از جمله آنها کتابخانه است. در این کتابخانه شماری کتاب در مورد ادبیات ایران و به طور ویژه حافظ شیرازی وجود دارد. بنای دیگر، یک چایخانه سنتی است که می توانید در آن یک چای بخورید و بعد از بازدید از مقبره، استراحت کنید. از دیگر بخش های صحن شمالی می توان به دو مقبره خانوادگی اشاره کرد که یکی متعلق به خاندان معدل (از خاندان های قدیمی شیرازی) و دیگری متعلق به خانواده فربد است. بخش مهم دیگر در صحن شمالی، مقبره الشعرا است که در آن برخی از بزرگان و نامداران ادبی و هنری ایرانی در قرن بیستم آرمیده اند. مقبره الشعرا با دربی آهنین و ارسی های زیبایی از صحن جدا شده است. بخش داخلی بنا نیز زیبایی خاص خودش را دارد و تا حدودی تزئین شده است.

صحن جنوبی

صحن جنوبی در واقع صحن ابتدایی و ورودی آرامگاه حافظ است. این صحن بسیار زیباست و وسیع تر از صحن شمالی است. مهمترین بخش های این صحن دو نارنجستان هستند که در سمت آن جای گرفته اند و نه تنها زیبایی خاصی دارند بلکه با بوی خوش خود، مشام هر رهگزری را می نوازند. این دو نارنجستان جمعا حدود 5000 متر مربع مساحت دارند و در میان آن ها راهرویی وجود دارد که بازدید کنندگان از طریق آن به تالار حافظیه می رسند. گرداگرد صحن جنوبی را دیواری آجری فرا گرفته است و درب ورودی مقبره در آن قرار دارد.

نکاتی برای بازدید از آرامگاه حافظ

  • آرامگاه حافظ در نیمه اول سال همه روزه از ساعت 8 صبح الی 10 شب باز است ولی در نیمه دوم سال زمان تعطیلی مقبره ساعت 7 شب است.
  • حافظیه در روز های سوگواری عمومی تعطیل است.
  • بلیط ورودی برای ایرانیان 5000 تومان و برای خارجی ها 10000 تومان است.
  • بهترین زمان بازدید از آرامگاه حافظ در بهار است. ولی باید توجه کرد که در این زمان و به خصوص تعطیلات نوروز، گردشگران بسیاری به دیدن مقبره می آیند و بنابراین باید خود را آماده صفوف طولانی و ازدحام جمعیت کنید.

ایران / شیراز / آرامگاه حافظ

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

طبیعی

باغ

تاریخی

آرامگاه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی