شاه چراغ مقبره احمد بن موسی در شیراز است. این مقبره به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری شیراز شناخته می شود و سالانه گردشگران فراوانی در بازدید از شاه چراغ از زیبایی های معماری آن دیدن می کنند و برخی نیز به قصد زیارت این امامزاده راهی آن می شوند. این بنای تاریخی جایگاه ویژه ای نزد شیعیان به خصوص در ایران داشته و هر ساله مراسمات مذهبی فراوانی در آن برگزار می شود. در ادامه با بگردم همراه باشید تا بیشتر با شاه چراغ آشنا شویم.

شاه چراغ کجاست؟

شاه چراغ در مرکز شیراز و در نزدیکی برخی از مهمترین جاذبه های این شهر همچون بازار وکیل قرار دارد. برای رسیدن به شاه چراغ می توانید از طریق خیابان لطفعلی خان زند به خیابان احمدی بروید و سپس به مقبره خواهید رسید. هیچ ایستگاه مترویی در نزدیکی شاه چراغ وجود ندارد.

احمد بن موسی کیست؟

احمد بن موسی که لقب سید السادات الاعاظم را دارد، فرزند بزرگ موسی بن جعفر، هفتمین امام شیعیان است. با این حال او به امامت نرسید و برادر دیگر او یعنی امام رضا به امامت رسید. از این رو عمده شهرت احمد بن موسی در ایران به واسطه انتساب او به امام رضا است. وی به همراه شمار دیگری از بنی هاشم از حجاز به ایران سفر کردند تا به امام رضا که در مرو بود بپیوندند. پس از درگذشت علی ابن موسی در خراسان، مامون دستور سرکوب بنی هاشم را داد و از این رو احمد بن موسی نیز که در راه خراسان بود در میانه راه یعنی در نزدیکی شیراز امروزی مورد حمله عاملان خلیفه عباسی قرار گرفت ولی توانست خود را به شیراز برساند و زندگی مخفیانه ای داشت. سرانجام محل اختفای او کشف شد و با حمله ماموران خلیفه، کشته شد. تا سالیان درازی محل دفن او مشخص نبود تا اینکه در دوران حکومت اتابکان فارس، شاه چراغ ساخته شد.

آشنایی با شاه چراغ

شاه چراغ به عنوان یکی از مشهور ترین مقابر در ایران شناخته می شود به گونه ای که پس از حرم امام رضا در مشهد و حرم فاطمه معصومه در قم، مهمترین زیارتگاه شیعیان در کشور است. از این روست که هر ساله شمار بسیاری از مردم به قصد زیارت این مقبره به شیراز سفر می کنند. شاه چراغ اصولا به خود مسجد و حرم اطلاق می شود ولی در گفتار عامیانه کم کم نام احمد بن موسی با شاه چراغ یکی شده است و بعضا از آن با نام حضرت شاه چراغ نام می برند که اشتباه بوده و در واقع نام حرم و بارگاه شاه چراغ است و نه نام کسی که در آن مدفون است. شاه چراغ یکی از نمونه های بسیار خوب معماری ایرانی به شمار می رود و در ساخت آن می توان به وفور المان های این سبک از معماری را مشاهده نمود که از جمله مشهود ترین آنها گنبد و ایوان مشهور حرم است.

شاه چراغ نه تنها به عنوان یک مقبره بلکه به عنوان محلی برای گردهمایی نیز مورد استفاده قرار می گیرد. از جمله مهمترین این گردهمایی ها به عزاداری ها و جشن های مذهبی مربوط می شود که در این بین عزاداری دهه اول محرم در آن اهمیت بالایی دارد. در این دهه و به خصوص دو شب آخر آن شمار بسیاری از عزاداران به منظور برگزاری مراسماتی همچون سینه زنی و زنجیر زنی به شاه چراغ می روند و تا پاسی از شب تاسوعا و عاشورا را در این مکان به سوگواری می پردازند. همچنین هر ساله در سالروز تولد احمد بن موسی و همچنین در سالروز تولد امام رضا در این مکان مراسم جشن و شادی برپاست. شاه چراغ همچنین از پس از انقلاب 57 به عنوان محل اصلی برگزاری نماز جمعه تبدیل شده است و هر جمعه این مراسم در آن برگزار می شود.

تاریخچه شاه چراغ

به واسطه خصومت خلافت عباسی با بنی هاشم (با اینکه با هم رابطه خویشاوندی داشتند)، باعث شد تا سالیان سال احمد بن موسی هیچ مقبره ای نداشته باشد و حتی گفته می شود محل تدفین او برای مدتی گم شده بود. روایاتی که نمی توان صحت آنها را به طور کامل تایید کرد می گویند در زمان آل بویه و سلطنت عضدالدوله دیلمی مقبره احمد بن موسی ناشناخته بود. در این زمان زنی در هر شب جمعه میدید بر فراز تلی از خاک چراغی روشن می شود و تا به صبح روشن است. او این موضوع را با عضدالدوله در میان گذاشت. گویند عضدالدوله خواست خود به چشم ببیند و از این رو یک شب جمعه به خانه آن زن رفت. عضدالدوله به خواب رفت و در نیمه شب بود که زن دید چراغ بر فراز تل خاک روشن شده است و شاه را با خبر کرد. عضدالدوله دستور به کند و کاو در تل خاک داد تا اینکه به پیکری رسیدند. در این زمان او یکی از علمای شهر را خواست و از او نشانی صاحب پیکر را خواست. عالم نیز گفت دیشب به خواب دیده بود که به زیارت احمد بن موسی می رود و از این رو مشخص شد که این پیکر مربوط به این امامزاده است و از آن زمان به عنوان یک مقبره صاحب احترام شناخته می شود.

 با این حال بنای شاه چراغ و احداث مقبره ای بر روی مدفن این امامزاده به دوران اتابکان فارس یعنی در حدود 800 سال پیش بر می گردد. در این زمان و در دوران حکومت اتابک، وزیر او یعنی مقرب الدین مسعود، بنایی بر فراز مقبره ساخت که شامل گنبدی نیز می شد. چند سال که به جلو برویم یعنی در دوران حکومت ابواسحاق اینجو، از سلسله آل اینجو، مادر سلطان، ملکه تاشی خاتون، دستور ساخت بنایی باشکوه در گرد مقبره را داد. تاشی خاتون همچنین دستور ساخت یک مدرسه، کاروانسرا، بازار و همچنین یک غذاخوری را در اطراف مقبره داد. کار ساخت و ساز تا 5 سال ادامه داشت و در سال 728 خورشیدی به اتمام رسید. گفته می شود خود ملکه شب های دوشنبه به همراه علما و روحانیون به شاه چراغ می رفت و در حضور او مراسمات و مجالسی از جمله مجلس وعظ و خطابه برگزار می شد. غذاخوری مقبره نیز برای اطعام نیازمندان و همچنین زائران و مسافران در نظر گرفته شده بود.

در دوران صفویه و به واسطه اهمیت زیادی که شاهان این سلسله به نماد های تشیع و افراد شاخص آن می دادند، بنای شاه چراغ به طور اساسی و به نحو باشکوهی بازسازی شد. در دوران شاه اسماعیل، نخستین شاه صفوی، بنای شاه چراغ به اوج زیبایی و شکوه خود رسید با این حال در سال 970 خورشیدی و به واسطه زمین لرزه بخش هایی از بنا از جمله گنبد آن تخریب شد که سپس بازسازی گشت. در دوران افشاریه، نادرشاه بخشی از ثروت های بدست آمده از غنایم پیروزی هایش را صرف ساخت بنا های مذهبی کرد که مهمترین آنها ایوان طلای نادری حرم امام رضاست. شاه افشار از شاه چراغ نیز غافل نبود و دستور بازسازی گسترده آن را داد تا به یکی از باشکوه ترین حرم های ایران بدل شود. نادرشاه قندیل طلای بزرگی را به حرم اهدا کرد که در زیر گنبد آویزان بود.

در سال های بعد شاه چراغ همچنان با شکوه خود زبانزد خاص و عام بود ولی در دوران قاجار و در سال 1202 زمین لرزه ای مهیب شیراز را لرزاند و شاه چراغ را نیز با خاک یکسان کرد. از جمله اینکه گنبد باشکوه آن به طور کامل نابود شد و تمام مقبره به طور کامل فرو ریخت به گونه ای که انگار هیچ وقت ساخته نشده بود. حاج علی ‌اکبر نواب شیرازی در کتاب تذکره دلگشا در مورد مشاهدات خود از روز واقعه چنین می نویسد:

گنبد بقعه که از غایت ارتفاع، آفتاب جهان تاب هر روز در نیم روز خود را در سایه آن کشیدی، به یک دفعه چنان بر زمین‌ خورد که زمین شکافته شد و در اعماق خاک فرو رفت و آن عمارات عالی تو گویی همیشه ویران بوده است!

پس از تخریب شاه چراغ، فتحعلی شاه دستور مرمت و بازسازی آن را صادر کرد و برای تامین هزینه نیز قندیل طلای اهدایی نادرشاه به حرم را فروختند تا هزینه بازسازی تامین شود. در این بازسازی از مصالح مستحکم تری همچون سنگ و آجر استفاده شد تا بنا برابر زمین لرزه های بعدی مقاوم تر باشد. همچنین به دستور فتحعلی شاه قاجار یک ضریح ساخته شده از نقره بر روی مقبره قرار گرفت. برخی کار های بازسازی هنوز تمام نشده بود که در سال 1232 یک زمین لرزه دیگر موجب خسارت هایی به بنا شد هر چند آن را کاملا تخریب نکرد ولی به گنبد جدید آسیب وارد ساخت. از این رو بنا دوباره مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و این بار تلاش شد نه تنها بنا محکم باشد بلکه از هر حیث باشکوه تر نیز ساخته شود.

به منظور هر چه زیباتر شدن شاه چراغ، تصمیم به آینه کاری دیواره های داخلی آن گرفته شد. همچنین دربی از جنس نقره در حرم نصب شد و پنجره ها و درب های چوبی منبت کاری شده فراوانی نیز در آن قرار گرفتند. این بنا همچنان تا پایان دوره قاجار به همین شکل بود. با روی کار آمدن رضا شاه پهلوی، کار تزئین بنا ادامه یافت و اینچنین بر شکوه شاه چراغ افزوده شد. در این زمان به واسطه بیمی که از زمین لرزه های آتی وجود داشت، گنبد پیشین تخریب شد و به جای آن در سال 1306 یک گنبد مستحکم با اسکلت فلزی ساخته شد که تاکنون نیز همین گنبد بر فراز حرم قرار دارد. در دوران جمهوری اسلامی بخش هایی از بنا که هنوز تزئینات کاملی نداشتند، تزئین شدند و بخش هایی نیز به حرم افزوده شد.

نام شاه چراغ از کجا آمده است؟

گویند شبی که عضدالدوله دیلمی به خانه آن زن رفته بود که چراغ را ببینید، زن که خواست شاه را از این موضوع با خبر کند عضدالدوله را اینگونه صدا زد: شاه چراغ! شاه چراغ ! به این معنی که "ای شاه، برخیز و چراغ را ببین" از این رو برخی معتقدند نام شاه چراغ از اینجا آمده است. همچنین برخی نیز شاه چراغ را به صورت شاهِ چراغ می خوانند که به معنای شاه صاحب چراغ است و از این رو ممکن است شاه چراغ به خود احمد بن موسی نیز اشاره داشته باشد. این موضوع از آنجا می تواند مورد توجه قرار گیرد که ایرانیان در گذشته به واسطه ارزش والایی که برای نام "شاه" قائل بودند، برخی امامان و امامزادگان را با این لقب خطاب می کردند که شاید مشهور ترین آن ها لقب "شاه شهیدان" باشد که به امام حسین اطلاق می شود. از این رو بعید نیست که شاه چراغ نیز به صورت لقبی به احمد بن موسی داده شده باشد. با این حال بعدا نام شاه چراغ بیشتر برای خود بنا به کار رفت تا امامزاده.

بخش های مختلف شاه چراغ

ایوان بزرگ

نخستین بخشی از شاه چراغ که در بازدید از آن مشاهده می کنیم ایوان بزرگ حرم است. این ایوان به نوعی به نمادی از شاه چراغ تبدیل شده است و با معماری زیبایش مشهور شده است. این ایوان که طول آن به 38 متر می رسد و دارای 10 ستون از با روکشی از چوب ساج می باشد. این روکش های چوبی به زیبایی منبت کاری شده اند و در زیر ایوانی قرار دارند که آن نیز با چوب پوشیده شده است. در گذشته این ایوان یکپارچه از چوب ساخته شده بود ولی به دلیل عدم مقاومت و خوردگی توسط موریانه، از ستون هایی فلزی با روکش چوبی استفاده شد تا از سویی استحکام بنا افزایش یابد و از سویی همچنان ستون هایی زیبا وجود داشته باشند. در دو سوی این ایوان گلدسته هایی قرار دارد. ابتدا تنها یک گلدسته در شمال ایوان قرار داشت ولی بعدا گلدسته دوم نیز برای قرینه شدن ساخته شد. هر کدام از گلدسته ها حدود 24 متر طول دارند و از آنها برای پخش اذان استفاده می شود.

اصلی ترین درب ورودی به رواق های شاه چراغ در این ایوان قرار داشت که به نام در ظل اسلطان شناخته می شد و اکنون به موزه منتقل شده است. درب کنونی که به جای درب پیشین قرار گرفته است نیز از جنس چوب و با روکش طلا است. این درب ارتفاعی 2.7 متری دارد و بر روی آن می توان منبت کاری های زیبایی را مشاهده نمود. بر فراز این درب عبارت: "قال رسول الله انا مدينة العلم و علی بابها، مثل اهل بيتی كسفينه نوح من ركبها نجی، ادخلوها بسلام آمنين، حب علی حسنه لاتضر معها معصيه" نوشته شده است.

ورودی ها

شاه چراغ در گذشته تنها یک ورودی از سمت غرب داشت که دسترسی آن از میدان احمدی بود. اما امروزه بنا دارای 7 ورودی است. مهمترین ورودی که بزرگترین آنها نیز هست به باب الرضا شهرت دارد و در گوشه شمال غربی حرم قرار دارد. این ورودی باشکوه ترین و زیباترین دروازه حرم است و به زیبایی هر چه تمامتر کاشی کاری و تزئین شده است. بخش داخلی این ورودی به صورت یک هشت ضلعی ساخته شده است و در داخل آن می توان تزئینات بسیاری را مشاهده کرد که از جمله آنها طاق ها و قوس های آن است. این ورودی دارای دربی از جنس چوب ساج با ارتفاع 4.20 متر و پهنای 1.47 متر است روی آن با ورقه ای زیبا از برنز با نقش و نگار پوشانده شده است.

دیگر ورودی شاه چراغ، باب موسی بن جعفر است که آن نیز مانند باب الرضا به صحن جمهوری اسلامی راه دارد و ورود به حرم از طریق میدان احمدی را تسهیل می کند. باب موسی بن جعفر قدیمی ترین ورودی شاه چراغ محسوب می شود. ورودی دیگر حرم با نام باب السجاد شناخته می شود. این ورودی به منظور ارتباط دادن حرم به خیابان لطفعلی خان زند ساخته شده است و در ساخت آن از کاشی کاری های زیبایی بهره برده شده است. علاوه بر اینها سه ورودی دیگر در شمال، جنوب و شرقی حرم قرار دارند.

گنبد

شاه چراغ در طول قرن ها گنبد های متفاوتی بر خود داشته است. گنبد هایی که در دوران آل اینجو، صفویه و قاجاریه ساخته شده اند همگی نابود شدند که از جمله دلایل نابودی آنها زمین لرزه بوده است. گنبدی که اکنون وجود دارد در دوران پهلوی و در سال 1338 ساخته شد. در ساخت این گنبد از متریال مدرن استفاده شده و از اسکلتی فلزی برخوردار است که باعث شده از تمامی گنبد های پیشین مستحکم تر باشد و اصولا دلیل تخریب گنبد قاجاری حرم و جایگزینی آن با گنبد فعلی افزایش استحکام بوده است. ارتفاع گنبد فعلی به 14 متر می رسد و برای تزئین آن از کاشی های معرق به رنگ های فیروزه ای، لاجوردی، طلایی و... استفاده شده است. در میانه گنبد نیز می توان ترنج هایی را مشاهده کرد که بر زیبایی آن افزوده اند.

موزه

اولین بار در سال 1344 بود که موزه ای برای نگهداری آثار با ارزش حرم شاه چراغ ایجاد شد. این موزه ابتدا کوچک بود و شمار اندکی اشیاء را در خود جای داده بود ولی پس از انقلاب چند اتاق دیگر به آن افزوده شد و آثار بیشتری روانه موزه شد. بعد ها در سال 1372 یک مجموعه جدید با مساحت هزار متر مربعی برای موزه ساخته شد. بنای کنونی موزه نه تنها محلی برای مشاهده آثار ارزشمند تاریخی همچون کتب خطی و اشیاء است، بلکه به واسطه منبت کاری های زیبا و تزئنیاتش نیز ارزش بازدید دارد.

امامزاده میر محمد

شاه چراغ تنها محل دفن احمد بن موسی نیست. در گوشه از صحن مقبره امامزاده میر محمد قرار دارد که برادر شاه چراغ و فرزند موسی بن جعفر است. این امامزاده چند سالی پس از درگذشت برادرش درگذشت و برای سال ها محل دفن وی نامعلوم بود تا اینکه در قرن هشتم هجری خورشیدی محل تدفین او کشف شد و بر فراز آن مقبره ای ساخته شد. در گذشته مقبره امامزاده میر محمد جدای از شاهچراغ بود ولی در سال های بعد و با توسعه های صورت گرفته، هر دو حرم به هم پیوستند و صحن آنها یکی شد. یکی از مهمترین ساخت و ساز های صورت گرفته در این حرم مربوط به زمان نادرشاه افشار است که دستور به بازسازی و مرمت گسترده بنا داد. در دوران ناصرالدین قاجار ضریحی نقره ای بر روی مقبره نصب شد ولی پس از مدتی با ضریحی دیگر جای آن را گرفت.

نکاتی برای بازدید از شاه چراغ

  • بازدید از شاه چراغ رایگان است.
  • حرم در تمام طول سال و در تمام طول شبانه روز باز است.
  • از آنجا که این بنا یک بنای اسلامی است، لذا استفاده از پوشش اسلامی برای ورود به آن اجباریست.
  • حمل هر گونه وسیله ای که به عنوان سلاح تلقی شود، خواه یک چاقوی میوه خوری، به داخل حرم ممنوع است.
  • برای ورود به رواق ها باید کفش های خود را درآورید. به این منظور می توانید کفش هایتان را به کفشداری های شاه چراغ تحویل دهید.
  • فیلم برداری و عکس برداری در حرم ممنوع است.

ایران / شیراز / شاه چراغ

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

موزه

مذهبی

آرامگاه

امام زاده

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی