کاخ اردشیر بابکان، کاخی باشکوه بر جای مانده از دوران شاهنشاهی ایران ساسانی است که در فیروزآباد فارس قرار گرفته است. این کاخ را به عنوان یکی از برترین نمونه های بر جای مانده از معماری ساسانی به شمار می آورند و خوشبختانه همچنان بخش های بزرگی از آن سالم مانده است. معماری کاخ اردشیر بابکان به عنوان یک الگو و نقطه عطف در معماری ایرانی به شمار می رود که حتی تاکنون نیز در ایران استفاده می شود ولی نام آن را معماری اسلامی گذاشته اند! این کاخ توسط شاهنشاه اردشیر بابکان، نخستین امپراتور ایران ساسانی ساخته شد ولی از آنجا که شاهنشاه، پایتخت پیشین ایران یعنی تیسفون را همچنان در جایگاه پایتختی نگهداشت، این کاخ کمتر مورد استفاده قرار می گرفت و اغلب در زمانی که شاهنشاهان ساسانی برای سر زدن به سرزمین اجدادی خود یعنی پارس به این منطقه سفر می کردند مورد استفاده بود. در ادامه با بگردم همراه باشید تا نگاهی به این کاخ باشکوه داشته باشیم.

کاخ اردشیر بابکان کجاست؟

برای بازدید از کاخ اردشیر بابکان باید از شیراز راه جنوب به سمت فیروزآباد را در پیش گیرید. اندکی مانده به فیروزآباد، روستایی به نام آتشکده قرار دارد که کاخ اردشیر بابکان در سمت غربی آن واقع شده است. این منطقه از نظر تاریخی اهمیت والایی داشته و شهر باستانی گور که شهری دایره ای شکل بوده و هنوز هم پلن آن بر روی زمین بر جای مانده قرار دارد.

اردشیر بابکان کیست؟

پیش از بررسی کاخ، خوب است با سازنده آن آشنا شویم. اردشیر پاپکان سردودمان ساسانیان است. در مورد اینکه بابک کیست و ساسان کیست اختلاف نظر ها از زمین تا آسمان است. با این حال آنچه که می شود از روایات مختلف دریافت این است که ساسان از نوادگان داریوش سوم، واپسین شاهنشاه هخامنشی، است. با این حال به سختی بتوان دریافت که بابک کیست. دو عقیده در مورد بابک وجود دارد. اول اینکه بابک پدر اردشیر شاه بوده است و لذا به همین دلیل است که ولی را اردشیر بابکان می نامند. با این حال گفته می شود. عقیده بعد این است که بابک پدربزرگ مادری اردشیر بابکان و از حاکمان محلی پارس بوده است. اینکه کدام یک درست است را به سختی بتوان دریافت ولی تا اندازه زیادی می توان اطمینان داشت که ساسانیان از نوادگان هخامنشیان هستند و خود ایشان نیز تاکید بسیاری بر این قضیه داشته اند و تبار خود را به "دارا" یا همان داریوش بزرگ می رساندند.

اردشیر بابکان در دورانی به پا خواست که شاهنشاه اردوان پنجم اشکانی بر تخت شاهنشاهی ایران تکیه زده بود. اردوان پنجم شاهنشاهی دلاور و با تدبیر بود و توانست در جنگ هایش با روم، ارتش رومیان را در هم شکند. در این زمان اردشیر بابکان به فرمانروایی پارس رسید و به سرعت از اطاعت اردوان سر باز زد. اردشیر شاه تاج و تخت را میراث اجدادی اش می دانست که باید به خانواده هخامنشی برگردد و از این رو بود که قیام کرد. شاه پارس ها توانست در طی سلسله نبرد هایی که مهمترین آنها "نبرد هرمزدگان" در سال 224 میلادی بود، لشکریان امپراتوری اشکانی را شکست دهد. شاهنشاه اردوان در این نبرد کشته شد. اردشیر بابکان سپس رو به تیسفون نهاد و این شهر که پایتخت ایران اشکانی بود را فتح کرد و رسما خود را شاهنشاه ایران نامید.

شاهنشاه اردشیر بابکان ساسانی از همان ابتدا بنای حکومت را بر میهن پرستی قرار دارد و از این رو نه تنها وضعیت زندگی مردم را از نظر اقتصادی بهبود بخشید بلکه با هدف بازگرداندن شکوه ایران هخامنشی، لشکر کشی ها و جنگ های بسیاری کرد و توانست قلمرو امپراتوری ایران را از جایی که اکنون با نام ترکیه شناخته می شود تا شمال هند و مرز چین بگسترداند. شاهنشاه ابتدا فلات ایران را مطیع نمود. سپس مرز های شرقی شاهنشاهی را تا جایی که اکنون استان سین کیانگ چین است امتداد داد. سپس رو به غرب نهاد. لشکریان ساسانی هجوم های گسترده ای به جایی که اکنون سوریه نامیده می شود کردند و توانستند نیرو های رومی را در هم بشکنند و به دریای مدیترانه برسند. الکساندر سوروس، امپراتور وقت روم به مقابله با ایران پرداخت ولی کاری از پیش نبرد. شاهنشاه اردشیر بابکان نهایتا در سال 242 میلادی درگذشت و فرزند شاپور، بر اریکه شاهنشاهی ایران زمین تکیه زد. (در زیر نقشه شاهنشاهی ایران در دوران شاهنشاهی اردشیر بابکان را مشاهده می کنید. قلمرو ایران در سال های بعدی فرمانروایی ساسانیان گسترش بیشتری یافت)

تاریخچه کاخ اردشیر بابکان

در گذشته رسم بر این بود که شاهان معمولا کاخ های خود را خارج از شهر و در محیطی خوش آب و هوا و دور از هیاهوی شهر می ساختند. کاخ اردشیر بابکان نیز چنین است. در اوایل دوران ساسانی و زمانی که اردشیر بابکان به شاهنشاهی رسید فرمان ساخت شهری را داد و آن را شهر گور نامید. این شهر از عجایب دوران باستان است و شکلی دایره ای دارد به گونه ای که تمامی بنا ها گرد یک نقطه مرکزی گرد آمده اند ولی در قطر های مختلف قرار دارند. شاهنشاه پیش از پیروزی کامل بر اشکانیان، این شهر را پایتخت خود قرار داد هر چند اصطخر نیز به عنوان پایتخت و مرکز حکومت استفاده می شد. در بیرون از شهر زمینی مردابی وجود داشت که شاهنشاه دستور خشکاندن آن را داد و سپس فرمان به ساخت کاخی باشکوه داد که اکنون با نام کاخ اردشیر بابکان در فیروز آباد شناخته می شود.

 در مورد این زمین مردابی افسانه ها و داستان های گوناگونی نقل می شود. از جمله اینکه گفته می شود این زمین در واقع یک دریاچه بوده است. داستان از این قرار است که اسکندر مقدونی زمانی که به شهر گور رسید نتوانست شهر را فتح کند و از این رو جریان آب رودخانه را به سمت شهر تغییر داد و اینچنین شهر و مناطق اطرافش را در آب غرق کرد و از آنجا که گور و پیرامون آن به صورت یک دره در میان کوهستان بود، دریاچه ای پدید آمد که تا قرن ها پابرجا بود تا اینکه اردشیر بابکان آن را خشکاند. فردوسی نیز به این داستان در شاهنامه اشاره دارد ولی قبول این ماجرا سخت است و اصلا از آنجا که وجود شخصی به نام اسکندر مقدونی در تاریخ در هاله ابهام قرار دارد و به تازگی مشخص شده احتمالا اسکندر یا همان الکساندر یک شخصیت تخیلی بوده باشد، باید این احتمال را داد که این زمین مردابی بوده است و شاهنشاه دستور خشکاندن آن و سپس ایجاد تختگاه را داده است.

کاخ اردشیر بابکان با سبک معماری بسیار زیبایی ساخته شد که تاکنون نیز الهام بخش معماری اصیل ایرانی است. این کاخ تا پایان دوره ساسانی کاملا آباد بود و شاهنشاهان برخی اوقات که به سرزمین اجدادی خود، پارس، سفر می کردند در آن اقامت می نمودند. کاخ اردشیر بابکان در دوران پس از سقوط ساسانیان و اشغال ایران به دست اعراب مسلمان، سرنوشت نامعلومی پیدا کرد ولی با شناختی که از رفتار اعراب در تیسفون وجود دارد می توان احتمال داد کاخ اردشیر بابکان نیز دچار سرنوشت ایوان کسری در تیسفون شده و پس از غارت به حال خود رها شده است. پس از حمله اعراب، شهر گور نیز ویران و متروکه شد و هر چند در دوره دیلمیان تلاش هایی برای احیای آن صورت گرفت ولی تلاش ها راه به جایی نبرد و شهر در حال حاضر نیز متروک است و تنها یک پلان از آن باقی مانده است که گویای روز های شکوه آن است.

کاخ یا آتشکده؟

گمانه هایی وجود دارد که کاخ اردشیر بابکان در واقع یک آتشکده بوده است و به عنوان مهمترین آتشکده کشور شناخته می شده است. در اثبات این گمانه گفته می شود این بنا درست روبروی یک برکه آب بنا شده است که یک سبک در ساخت آتشکده ها بوده که بنای آتشکده رو به آب بنا شود. با این وجود اینکه کاخ اردشیر بابکان یک آتشکده بوده باشد با ایراداتی روبرو است. از جمله اینکه آتشکده های دوران ساسانی معمولا به صورت یک بنای ساده چهار گوش ساخته می شدند که در بالای خود یک گنبد داشتند. در اغلب آتشکده ها خبری از ایوان نیست و حیاط ها و فضا های سلطنتی نیز در این بنا ها وجود ندارد. با این حال اینکه این بنا آتشکده باشد کاملا قابل رد نیست و شاید نظر برخی که معتقدند این بنا آتشکده بزرگ پارس بوده است و از این رو در ساخت آن از معماری کاخ گونه ای استفاده شده است درست باشد. ولی نظر اغلب مورخان این است که بنای پیش رو کاخ اردشیر بابکان است.

معماری بیرونی کاخ

از نظر معماری باید گفت ما با یک سمبل معماری روبرو هستیم. در کاخ اردشیر بابکان بخش زیادی از المان های معماری ایرانی در کنار هم به کار گرفته شده اند که از جمله آنها ایوان و گنبد است. روی بنا به سمت یک چشمه آب است که در تفکر ایران باستان یک جهت بسیار خوب محسوب می شده است و طبق آموزه های معماری دوره ساسانی یک بنای خوب باید رو به آب بنا می شده است. کاخ با ترکیب آجر و خشت ساخته شده است و از این رو استحکام بالایی دارد. نمای اصلی کاخ دارای یک ایوان عظیم با ارتفاع 18 متری است که در واقع ورودی کاخ بوده است و در دو سوی آن دو ایوان کوچکتر قرار داشته اند که اکنون اثر زیادی از آنها بر جای نمانده است. ایوان اصلی هر چند به اندازه ایوان کاخ کسری در تیسفون نیست با این حال بسیار بزرگ و باشکوه است و ساخت چنین بنایی با امکانات 1800 سال پیش کاری بزرگ بوده است.

در پشت این ایوان های کاخ اردشیر بابکان و در واقع در میانه بنا سه گنبد وجود داشته است که گنبد میانی بزرگتر بوده است و در واقع یک گنبد اصلی و دو گنبد فرعی وجود داشته است. گنبد های بنا با پایه های آجری ساخته شده اند و گویا روی آنها با سنگ یا کاشی کاری تزئین شده بوده است که با توجه به اهمیت رنگ فیروزه ای در ایران باستان (که به ایزد آناهیتا و آب اشاره دارد) باید گنبد ها به رنگ فیروزه ای بوده باشند. در میانه بنا یعنی در زیر گنبد ها، سه تالار عظیم وجود داشته است. این تالار ها برای مراسمات سلطنتی مورد استفاده قرار می گرفته اند و همچنین تخت شاهنشاهی در آن قرار داشته است. در پشت بنا یک حیاط میانی وجود دارد (کورت یارد) که اتاق هایی آن را احاطه کرده اند. ساخت چنین حیاط های میانی تا پیش از ساسانیان در جایی دیده نشده است و گویا اولین سازندگان حیاط میانی یا همان چیزی که بعدا در معماری اروپایی با نام کورت یارد شناخته می شود ایرانیان زمان ساسانی بوده باشند.

معماری داخلی کاخ

معماری درونی کاخ اردشیر بابکان نه تنها هنر دوران ساسانی را به ما نشان می دهد بلکه گواهی بر اندیشه های ساسانیان و انتساب ایشان به هخامنشیان است. کاخ زیبایی در حدود 5800 متری دارد. در داخل بنا برای تزئینات از ترکیب سنگ تراشی و گچبری استفاده شده است. هم اکنون می توان آثاری از گچبری های برجای مانده از آن دوران را مشاهده کرد که مشخصا تمامی بنا را در بر می گرفته است. مهمترین گچبری ها و سنگ تراشی ها را می توان در گرداگرد دروازه ها و قاب پنجره ها مشاهده کرد که در ساخت آنها از سبک معماری پارسه الهام گرفته شده است و به خصوص مشابه سردر دروازه ملل ساخته شده اند. در بالای پنجره های داخلی بنا ردیفی از گچبری های دندانه دندانه وجود دارد که بر زیبایی داخل بنا افزوده است.

در ساخت داخل کاخ اردشیر بابکان می توان طاق های ضربی را مشاهده کرد که برای سقف ها به کار رفته اند. بر فراز تالار های میانی بنا گنبد قرار داشته است. این گنبد ها وزن بالایی داشته اند و از این رو در داخل تالار ها می توان طاق هایی را مشاهده کرد که به منظور مهار وزن بالای گنبد ها مورد استفاده قرار گرفته اند. علاوه بر این می توان فرو رفتگی ها و قوس هایی را مشاهده نمود که باز هم به منظور تحمل وزن گنبد ساخته شده بودند و در گذشته با گچبری های زیبایی تزئین شده بودند. هم اکنون بخش عمده گچبری ها و تزئینات درونی کاخ از بین رفته اند و از این رو آجر ها و سنگ های سازنده بنا پدیدار شده اند.

نکاتی برای بازدید از کاخ اردشیر بابکان

  • کاخ اردشیر بابکان که یکی از نماد های فرهنگی و تاریخی ایران است تقریبا رها شده و از این رو بدون بلیط و هزینه می توانید از آن بازدید کنید.
  • برای اقامت در نزدیکی کاخ تنها راه استفاده از هتل های فیروز آباد است که در این بین هتل جهانگردی فیروز آباد بهترین آنهاست.
  • از آنجا که کاخ در نزدیکی بنا های تاریخی دیگری همچون قلعه دختر و شهر باستانی گور قرار دارد، لذا می توانید از این آثار تاریخی نیز بازدید کنید.
  • از هر گونه دست زدن به دیواره ها کاخ خودداری کنید چرا که به دلیل عدم رسیدگی و قدمت بالای آن، احتمال ریزش بخش هایی از آن به خصوص در داخل وجود دارد.

 

ایران / شیراز / کاخ اردشیر بابکان

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

آتشکده

کاخ

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی