نقش رجب شامل چهار نقش برجسته است که از دوران شاهنشاهی ایران ساسانی بر جای مانده است. این نقش برجسته ها از جمله بهترین نمونه ها و یادگار های بر جای مانده از دو شاهنشاه نخست ساسانی یعنی اردشیر بابکان و شاپور کبیر اول است. همچنین یک سنگ نگاره از کرتیر، موبد بزرگ اوایل دوره ساسانی نیز در این محل وجود دارد. در ادامه با بگردم همراه باشید تا با نگاهی به نقش رجب، بیشتر با این اثر فاخر ایران باستان و شاهنشاهی ساسانیان آشنا شویم و به جزئیات آن پی ببریم.

نقش رجب کجاست؟

نقش رجب در شمال غربی پارسه قرار دارد. برای رسیدن به نقش رجب چنانچه سفر خود را از شیراز آغاز کنید می توانید از طریق بزرگراه مرودشت – سعادت شهر و طی 65 کیلومتر به این جاذبه گردشگری برسید. برای این کار کافیست به تقاطع چهار راهی که یک سمتش به نقش رستم می رود و سمت دیگرش به نقش رجب می رود برسید و سپس به سمت راست بپیچید. چنانچه سفرتان را از مرودشت آغاز کرده باشید می توانید از طریق جاده قدیم مرودشت - صفاشهر اقدام کنید و پس از پیمودن حدود 14 کیلومتر به نقش رجب برسید. اگر ابتدا به تخت جمشید رفته اید و سپس می خواهید از نقش رجب نیز بازدید کنید می توانید از جاده ای که با نام جاده خروجی تخت جمشید شناخته می شود استفاده کنید و با وارد شدن به جاده مرودشت – صفاشهر و پس از طی حدود 3 کیلومتر به نقش رجب برسید.

آشنایی با نقش رجب

از میان جاذبه های گردشگری ایران باستان همچون تخت جمشید، پاسارگاد و نقش رستم که در اطراف شیراز قرار دارند، نقش رجب کمتر شناخته شده است. این نقش در گذشته در نزدیکی یکی از مهم ترین راه های منطقه بوده است و اینگونه مسافران بسیاری که از این راه می گذشتند می توانستند این نقوش را مشاهده کنند. از سویی گویا در نزدیکی این مکان کاخی نیز ساخته شده بود که اکنون اثری از آن در دسترس نیست ولی با توجه به اینکه شهر اجدادی ساسانیان یعنی اصطخر در نزدیکی این مکان قرار دارد وجود تفریحگاه هایی بیرون شهر بعید نیست. هر چند که از همان ابتدای کار ساسانیان، تیسفون پایتخت ایران شد ولی همچنان ایالت پارساد (استان فارس کنونی) از اهمیت معنوی بسیار بالایی برای ایشان برخوردار بود و اینگونه است که برخی از مهمترین یادگار های ساسانیان را در این منطقه می بینیم.

نقش رجب شامل چهار سنگ نگاره است. یکی از این سنگ نگاره ها به شاهنشاه اردشیر پاپکان، بنیانگذار شاهنشاهی ایران ساسانی تعلق دارد، دو سنگ نگاره به شاهنشاه شاپور بزرگ یکم متعلق است و آخرین سنگ نگاره نیز به کرتیر، موبدان موبد بزرگ ساسانی تعلق دارد. اینکه چرا نقش کرتیر در کنار نقش شاهنشاهان است جای تفکر دارد. شاهنشاهی ساسانی بر پایه وطن پرستی و دینداری بنا شده بود و در واقع گویا موبدان موبد هر دوره که به نوعی جانشین زرتشت به شمار می آمده جایگاهی مهم در کشور داشته است. در این بین کرتیر را می توان مهمترین موبدان موبد در تمام عصر ساسانی برشمرد که ارج و قرب بسیاری نزد شاهنشاهان داشته است و اینچنین است که اجازه داده شده نقش او در کنار نقش شاپور بزرگ یکم قرار داشته باشد. در مورد نام اصلی نقش رجب اطلاعی نداریم ولی مسلما این نام بیگانه و خارجی در صده های اخیر و پس از ساسانیان بر آن نهاده شده است. در ادامه هر یک از این نقش برجسته های نقش رجب را بررسی می کنیم.

سنگ نگاره اول: تاجگذاری اردشیر پاپکان

اولین نقش از سنگ نگاره های نقش رجب، سنگ نگاره تاجگذاری اردشیر بابکان است. در این سنگ نگاره که در واقع یک مراسم نمادین را به تصویر می کشد، شاهنشاه دیهیم شاهی را از اهورامزدا دریافت می کند که این موضوع نشان دهنده تاییدات الهی برای به تخت نشستن وی است. اینکه چرا اهورامزدا به شکل انسانی تصویر شده بر ما پوشیده است. در این سنگ نگاره شاهنشاه با لباسی شاهی تصویر شده که تاجی با گوی بزرگی نیز بر سر دارد و در حالی که با دست راست خود دیهیم شاهی را از خداوند می گیرد، دست چپ خود را به نشانه احترام بلند کرده است. در نزدیکی نقش شاهنشاه، سنگ نبشته ای به این مضمون وجود دارد: "دین زرتشت در حال از بین رفتن بود، من که شاه شاهانم آن را دوباره زنده کردم." در طرف مقابل خداوند نیز به صورت مردی با ریشی بلند و بافته شده و همچنین مو هایی بلند که به صورت قسمت قسمت بافته شده است به تصویر کشیده شده. اهورامزدا در این نگاره برسم به دست دارد که برای مراسمات مذهبی استفاده می شده است.

در میان اهورامزدا و شاهنشاه، دو کودک نقش شده اند که به نظر کودک سمت چپ که نزدیک پای اردشیر بابکان است، ولیعهد وقت یعنی شاپور است که بعد از پدر به تخت نشست. هویت کودک سمت راست مشخص نیست. در پشت سر شاهنشاه اردشیر می توان دو نفر را مشاهده کرد که یکی سایبانی بر سر شاهنشاه گرفته است و دیگری که گویا از مردان درباری (شاید از وزرا یا از خانواده سلطنتی) است دست خود را به نشانه احترام بالا گرفته است. در پشت اهورامزدا دو بانو نقش شده اند که از هویت آنها بی اطلاعیم ولی از آنجا که در پشت اهورامزدا هستند یعنی هویتی مذهبی دارند و به نظر یکی از آنها ایزد آناهیتا، ایزد نگهبان آب هاست. این کتیبه طولی چهار و نیم متری دارد.

سنگ نگاره دوم: شاپور بزرگ یکم با درباریان

در سنگ نگاره دوم نقش رجب، دومین شاهنشاه ساسانی، شاپور بزرگ یکم را مشاهده می کنیم که سوار بر اسبی پیل پیکر است و در پس وی نه تن از درباریان حضور دارند. در این نگاره شاه شاهان با لباسی شاهی و در حالی که تاجی زیبا و بزرگ کنگره دار با گوی بزرگی در وسط بر سر دارد، گردنبندی جواهر نشان به گردن دارد و مو های وی به زیبایی بافته شده است. اسب شاپور شاه نیز در افسار و زین خود تزئیناتی دارد. بر روی سینه اسب شاهنشاه کتیبه ای به خط پهلوی درج شده است که به این شرح است:

"این پیکره ای است از بغ مزداپرست، خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد. فرزند بغ مزداپرست، خدایگان اردشیر، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد، نواده پاپک شاه"

در گذشته در مورد اینکه چرا در سنگ نبشته ها، شاهنشاهان ساسانی با چنین القابی معرفی می شدند توضیح داده ایم ولی در اینجا مختصرا یادآوری می کنیم. شاهنشاهی ایران ساسانی به واسطه عظمت و پهناوری اش نه تنها بر فلات ایران بلکه بر مناطق دیگر (از ترکیه امروزی تا میانه چین امروزی) نیز فرمان می راند و اینچنین بود که شاهنشاهان ساسانی را شاهنشاهان ایران و انیران (غیر ایران) میخواندند. معنای چهر از یزدان داشتن که در سنگ نبشته ها و حتی سکه های ساسانی به وفور دیده می شود هنوز به صورت دقیق بر ما روشن نیست ولی نظر مشهور این است که به داشتن نژاد از خدایان و نمایندگی خداوند بر روی زمین اشاره دارد. با این حال برخی معتقد، ساسان، جد ساسانیان، در دوره شاهنشاهی ایشان به عنوان یک ایزد تقدیس می شد و شاید معنای چهر از یزدان داشتن این بوده است که شاهنشاهان ساسانی منظورشان از یزدان همان ساسان بوده باشد.

در پشت اسب شاهنشاه می توان نجبا و درباریانی را مشاهده کرد که دست به شمشیر ایستاده اند. این افراد کلاهی بزرگ بر سر دارند که بر روی برخی کلاه ها می توان نشان هایی را مشاهده نمود که حاکی از جایگاه شخص است. بزرگان حاضر در این سنگ نگاره نقش رجب، هر یک گردنبندی به گردن دارند که به صورت کراوات های امروزی است و به گونه ای می توان آنها را نمونه باستانی کراوات دانست. اولین شخصی که در پشت شاهنشاه ایستاده است، اهورمزد اردشیر، ولیعهد، است. دو نفر دیگر نیز با توجه به نشان هایی که بر روی کلاه هایشان وجود دارد باید از دو خانواده از هفت خاندان برتر ایران باستان باشند. در مورد هویت دیگر افراد حاضر در نقش نمی توان با اطمینان سخن گفت ولی مشخصا از بزرگان و درباریان هستند. اینکه این افراد به چه منظور گرد هم آمده اند مشخص نیست ولی حدس زده می شود این صحنه رژه پیروزی بر روم در سال 244 میلادی را به تصویر می کشد.

سنگ نگاره سوم: تاجگذاری شاپور بزرگ یکم

سومین سنگ نگاره نقش رجب مربوط به تاجگذاری شاپور بزرگ یکم است. این سنگ نگاره از جمله زیباترین سنگ نگاره های ساسانی به شمار می رود و در آن می توان تزئیناتی با جزئیات بالا را مشاهده نمود. در این سنگ نگاره شاهنشاه شاپور بزرگ یکم و اهورامزدا هر دو سوار بر اسب هستند و شاهنشاه در حال دریافت دیهیم شاهی از خداوند است. در این نگاره شاپور شاه سوار بر اسبی پیل پیکر تصویر شده و لباسی سلطنتی پرچین به تن دارد. تاجی بزرگ کنگره دار به سر دارد و در حالی که با دست راست خود دیهیم شاهی را از اهورامزدا می ستاند، دست چپ را به نشانه احترام بالا برده است.

سنگ نگاره چهارم: کرتیر و کتیبه

در سمت چپ سنگ نگاره تاجگذاری شاهنشاه اردشیر پاپکان در نقش رجب، سنگ نگاره ای از کرتیر وجود دارد که دست خود را به نشانه احترام بالا برده و در برابرش یک کتیبه وجود دارد. در این سنگ نگاره کرتیر با کلاهی خاص که گویا توسط موبدان استفاده می شده است و اندکی با کلاه های معمولی تفاوت داشته به تصویر کشیده شده است. او همچنین گردنبندی با دانه های درشت به گردن دارد. در برابر کرتیر یک کتیبه 31 سطری وجود دارد که 21 سطر آن کاملا سالم است و بقیه از بین رفته است. در این کتیبه، کرتیر از خدمات خود به خداوند، شاهنشاه و مردم ایران می گوید. او سپس خواستار آبادانی هر چه بیشتر ایران زمین می شود. کرتیر همچنین در مورد بهشت و دوزخ سخن می گوید. در نهایت موبدان موبد ایران تصریح می کند که به شاهنشاهان ساسانی شامل شاپور شاه، اهورمزد اردشیر شاه، بهرام شاه، بهرام (دوم) شاه خدمت کرده است. در زیر کتیبه نیز نام شخصی به نام "بختگ" به عنوان دبیر کرتیر و نویسنده این متن آورده شده است.

نکاتی برای بازدید از نقش رجب

  • نقش رجب در نزدیکی تخت جمشید و نقش رستم قرار دارد بنابراین می توانید بازدید از آن را نیز در برنامه سفر خود به فارس بگنجانید.
  • ساعت بازدید از نقش رجب بین 8 صبح تا 5:30 عصر است.

 

ایران / شیراز / نقش رجب

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

کتیبه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی