ارگ کریم خان که با نام ارگ کریم خانی یا زندان کریم خان نیز شناخته می شود، در دوره زندیه بنا شد و از مهمترین جاذبه های گردشگری شیراز است که در مرکز این شهر واقع شده. قدمت ارگ کریم خان به دوره زندیه و سلطنت کریم خان زند می رسد و در زمان خود او به عنوان کاخ حکومتی و محل زندگی از آن استفاده می شده است. این ارگ باشکوه در دوره قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی حفظ و اکنون به یک موزه تبدیل شده است. در ادامه با بگردم همراه باشید تا سری به شیراز، شهر فرهنگ و ادب بزنیم و بیشتر با ارگ کریم خان آشنا شویم.

ارگ کریم خان کجاست؟

ارگ کریم خان در مرکز شیراز، در منتهی الیه شرقی بلوار کریم خان زند و در نزدیکی میدان شهدا (دروازه شاه) قرار دارد. نزدیک ترین ایستگاه مترو به ارگ، ایستگاه "زندیه" است که البته در حدود 300 متر با آن فاصله دارد. همچنین می توانید از اتوبوس و تاکسی برای رسیدن به ارگ کریم خانی استفاده کنید.

کریم خان زند کیست؟

کریم خان زند از سرداران نادرشاه افشار و از ایل زند از ایل های لر بود که در سال 1705 در شهرستان ملایر کنونی و در روستای پری زاده شد. پس از کشته شدن شاه افشار، هر یک از سرداران او در جایی از کشور ادعای تاج و تخت کردند و برای خود حکومت هایی تشکیل دادند و اینگونه کشور از هم پاشید. در این بین حتی بازماندگان صفویه نیز داعیه تاج و تخت داشتند و برخی از آنها پادشاه ظاهری ایران شدند. کریم خان توانست با ایجاد سپاهی قدرتمند بخش های وسیعی از ایران را زیر فرمان خود در آورد. او سپس شیراز را به عنوان محل حکومت خود انتخاب کرد و در جهت آبادانی این شهر کوشش فراوان کرد. کریم خان لقب "وکیل الرعایا" را بر خود گذاشت. از این روست که بسیاری از بنا هایی که در دوران او ساخته شدند نام "وکیل" را بر خود دارند که از جمله آنها بازار وکیل شیراز، حمام وکیل و مسجد وکیل است. کریم خان از سال 1750 تا 1779 سلطنت کرد و در این دوران ایران از نظر اقتصادی، سیاسی و نظامی وضعیت نسبتا مساعدی داشت.

سرگذشت ارگ کریم خان

پس از به پایتختی برگزیده شدن شیراز، کریم خان زند در سال 1766 دستور ساخت بنایی برای حکومت و زندگی اش را صادر کرد. این بنا قرار بود هم کاربری نظامی داشته باشد و هم کاربری سلطنتی. از این رو بود که ارگ کریم خان با ترکیب قلعه های نظامی و کاخ های سلطنتی ساخته شد. این ارگ باشکوه در دوره زندیه محل زندگی و حکومت بوده است. کریم خان و جانشینان او در این ارگ زندگی کرده اند و از این مکان بوده است که به امورات کشور رسیدگی می شده است. به واسطه تعداد فراوان کارگران و مهیا کردن سریع مصالح لازم از داخل و خارج از کشور، کار ساخت بنا تقریبا یک سال بعد یعنی در سال 1767 به پایان رسید. این ارگ در زمان خود یکی از باشکوه ترین بنا های ایران محسوب می شد و با کاشی کاری های داخلی و تزئینات سنگین خود بنایی در خود کریم خان بود.

در زمان لطفعلی خان زند که جنگ داخلی در ایران بین زندیان و قاجاریان آغاز شد، شیراز به تصرف آغا محمدخان قاجار درآمد و ارگ کریم خان نیز سقوط کرد. در دوران قاجار که پایتخت به تهران منتقل شد، این ارگ به عنوان محل زندگی و حکومت حاکم شیراز مورد استفاده قرار می گرفت. در دوره قاجار ارگ کریم خان نیز مانند دیگر نقاط ایران از گزند قاجار ها در امان نبود و در این دوره هر یک از حاکمان که معمولا از شاهزاده های قاجاری بودند تغییراتی در بنا ایجاد کردند که باعث تخریب های گسترده ای در آن شد. این تخریب ها به اندازه ای بود که تقریبا پوسته تزئینات داخلی بنا از بین رفت و کاشی کاری ها، نقاشی ها و گچ بری ها نیز تخریب شدند تا فضای داخلی به صورتی بی روح درآید.

با روی کار آمد رضا شاه پهلوی ارگ کریم خان به مرکز شهربانی و سپس به عنوان زندان مرکزی شیراز تبدیل شد. از این رو شدید ترین آسیب ها به بنا وارد آمد. برای تبدیل ارگ سلطنتی به زندان ابتدا تمامی نقاشی ها و تزئینات داخلی با گچ پوشانده شد و سپس کار هایی برای جلوگیری از فرار زندانیان انجام شد که از جمله آنها کشیدن دیواری ضخیم جلوی اُرُسی  ها بود. با تبدیل ارگ به زندان، بسیاری از بخش های آن که از جمله تالار های آن را نیز شامل می شد بخش بندی شد و هر بخش به سلول تبدیل شد. وجود بخاری های هیزمی در سلول ها و اتاق ها باعث شد دود سیاهی بر روی گچ ها بنشیند و ظاهری بسیار ناخوشایند به آنها بدهد. عدم رسیدگی و فضای زندان باعث شد در این دوره روز های سختی بر ارگ سلطنتی شیراز گذشت و به واسطه کاربری زندان، ارگ را به نام "زندان کریم خان" می شناختند..  

در سال 1350 و در اواخر حکومت پهلوی، ارگ کریم خان بار دیگر جان گرفت. در این سال زندان ارگ بسته شد و بنا به اداره فرهنگ و هنر تحویل داده شد. با این کار روند بازسازی و مرمت بنا آغاز شد ولی همچنان به موزه تبدیل نشد. در این دوره از ارگ به عنوان دفتر تحویل آثار و حفظ و حراست از آثار باستانی استفاده می شد. در دوره جمهوری اسلامی ارگ کریم خان به عنوان موزه مورد استفاده قرار می گیرد و محل نمایش آثاری از ایران قدیم است.

معماری بیرونی ارگ کریم خان

در ساخت ارگ کریم خان از سبک معماری کهن ایرانی که معمولا در قلعه ها کاربرد داشته استفاده شده است. این سبک در ایران باستان کاربرد بسیار داشته است و معمولا بنا هایی که با چنین سیاقی ساخته می شدند می توانستند به خوبی در برابر یورش دشمن ایستادگی کنند. نمونه بارز آن را نیز می توانیم در ارگ راین، ارگ بم، ارگ شاپور خواست و... مشاهده کنیم. با این حال اصولا ساخت قلعه به سبک قدیم در زمانی که سلاح های آتشین وارد میدان شدند چندان مرسوم نبود، پس چرا کریم خان در قرن هجدهم چنین بنایی ساخته است؟ دلیل انتخاب این سبک معماری برای ارگ کریم خان، عظمت و شکوه آن بوده است به گونه ای که بازدید کنندگان و کسانی که از کنار آن می گذشتند را تحت تاثیر قرار می داد و نشانه ای بر قدرت و استحکام سلطنت بود. با این حال وجود چنین بنایی می توانست در برابر هجوم های سبک نیرو هایی که از توپخانه بی بهره بودند کاربرد داشته باشد. ارگ در گذشته دارای خندقی در گرداگرد خود نیز بوده است که اکنون وجود ندارد.

مساحت ارگ کریم خان به حدود 14 هزار متر مربع و زیربنای آن به حدود 4 هزار متر مربع می رسد. بنا به صورت چهار گوش ساخته شده است ولی ضلع جنوب شرقی آن مقداری کج بنا شده است که دلیل آن عدم توان خاک زیر آن برای تحمل وزن برج بوده است. دیوار های ارگ 12 متر ارتفاع دارند و ضخامت آنها نیز بین 3 متر در پایین و 2.8 متر در بالا متغیر است. در چهار گوشه بنا می توان برج های دیده بانی را مشاهده نمود که ارتفاعی 14 متری دارند. برج ها سه طبقه را در درون خود جای داده اند و در آنها راه پله مارپیچی برای رفتن به فراز برج قرار دارد. در هر طبقه از برج ها دو اتاق قرار دارد که به منظور سکونت نگهبانان ساخته شده بود.

هر یک از برج ها با تزئینات زیبایی ساخته شده اند که از برج های ارگ های کرمان و لرستان الگو گرفته اند. بر فراز دیوار ها کنگره ها و شکاف هایی وجود دارد که به منظور سهولت تیراندازی ساخته شده بود. این کنگره ها و شکاف ها را در بالای برج ها نیز می توانیم ببینیم. مصالح به کار رفته در ارگ کریم خان شامل آجر، خشت و انواع سنگ است با این حال بخش عمده بنا همچون برج و بارو های آن با آجر ساخته شده اند که نه تنها باعث استحکام بنا شده است بلکه بر زیبایی آن نیز افزوده است.

معماری درونی ارگ

بر خلاف معماری بیرونی ارگ کریم خان که شمایلی سرسختانه و نظامی دارد، نمای داخلی بنا از لطافت و تزئینات متفاوتی سود می برد. در واقع بخش داخلی ارگ به دو قسمت تقسیم می شود که شامل نظامی و غیر نظامی است. بخش نظامی که به سربازان و نگهبانان ارگ اختصاص داشت تزئینات کمی دارد ولی بخش شاه نشین آن که محل حکومت و همچنین زندگی کریم خان بود به صورتی مجلل آراسته شده است. بخش سلطنتی ارگ کریم خان دارای سه ایوان ستون دار است که هر یک از دو ستون برخوردار هستند. این ستون ها در ابتدا و در زمان ساخت بنا همگی سنگی بودند ولی در دوره قاجار ستون های دو ایوان برداشته شد و به جای آنها ستون های چوبی قرار داده شد. این ایوان ها معمولا در تابستان مورد استفاده بودند و برخی اوقات تختی در آن قرار می دادند تا دیدار های کمتر رسمی در آنها برگزار شود.

بنای داخلی ارگ کریم خان به صورت دو طبقه ساخته شده است و سالن ها و اتاق هایی به منظور تشریفات و همچنین استفاده خصوصی ساخته شده بود. ارگ کریم خانی دارای تعدادی "اُرُسی" بسیار زیباست که می توان آنها را زیباترین المان های معماری ارگ دانست. (اُرُسی گونه از تزئینات پنجره در معماری ایرانی است که در آن در شبکه ای مشبک چوبی، شیشه های رنگی کار می شود). در پشت برخی از این اُرُسی ها می توان مقرنس کاری های بسیار زیبایی را مشاهده کرد که به صورت سه لایه کار شده اند و نمای ساختمان را حتی بهتر کرده اند. بخش داخلی بنا آسیب های بسیاری را متحمل شده است به گونه ای که آثار کمی از کاشی کاری های رنگارنگ و زیبای آن باقی مانده است. همچنین بسیاری از رنگ آمیزی های داخلی نیز از بین رفته است و به جز اثرات کمی از آنها باقی نمانده است.

یکی از بخش های مهم ارگ کریم خان، حمام تاریخی آن است. این حمام که یکی از نمونه های بسیار خوبی حمام های ایرانی است، از ترکیب مصالحی مانند آجر و آهک ساخته شده است. حمام تزئینات زیادی دارد و همین موضوع نشان می دهد از آن به عنوان حمام سلطنتی استفاده می شده است. بخش اصلی حمام که رختکن آن است به صورت یک هشت ضلعی زیبا با طاق ها و ستون هایی تزئین یافته است. از همان ابتدای ورود به حمام می توانید ورودی های دالان هایی را مشاهده کنید که اصطلاحا "گربه رو" نامیده می شدند و به منظور گرم کردن کف حمام از طریق عبور دادن حرارت گرمخانه ساخته شده بودند.

نکاتی برای بازدید از ارگ کریم خان

  • ساعت کار ارگ در نیمه ابتدایی سال بین 8:30 صبح تا 9 شب است و در نیمه دو از 7:30 صبح تا 8 شب است.
  • ارگ در روز های سوگواری عمومی تعطیل است.
  • بلیط ورودی به ارگ 5000 تومان است.

ایران / شیراز / ارگ کریم خان

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

طبیعی

باغ

تاریخی

ارگ

عمارت

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی