حرم فاطمه معصومه یکی از مهمترین زیارتگاه های شیعیان است که در قم واقع شده است. این حرم از دیرباز تاثیر زیادی بر قم داشته است و از جمله دلایل تبدیل این شهر به مهمترین حوزه علمیه شیعه داشته است. این حرم نه تنها از نظر معنوی که از نظر معماری نیز حائز اهمیت بالایی بوده و یکی از زیباترین نمونه های معماری ایرانی در آن اجرا شده است. در ادامه به بررسی جای جای این حرم باشکوه می پردازیم.

تاریخچه

علی ابن موسی، بزرگ شیعیان در دوران خلافت مامون عباسی به خراسان فراخوانده شد و به عنوان ولیعهد منسوب گشت. در این زمان تعداد بسیاری از خویشاوندان وی نیز از حجاز به ایران سفر کردند و برخی در بین راه جان سپردند. یکی از مهمترین این افراد، خواهر علی ابن موسی یعنی فاطمه معصومه دختر موسی بن جعفر بود. او راه شمال ایران را در پیش گرفت تا به خراسان برسد ولی در میانه راه و در قم از دنیا رفت و در همانجا نیز به خاک سپرده شد. در سال های بعد که اقبال مردم ایران به تشیع بیشتر شد آرامگاه فاطمه معصومه نیز جایگاه ویژه ای پیدا کرد به خصوص زمانی که عراق، که بیشتر آرامگاه های امامان شیعه در آن بود، از ایران جدا شد و از طرفی خراسان نیز که آرامگاه امام رضا بود از مرکز ایران دور بود، اهمیت حرم فاطمه معصومه بیش از پیش شد. این اهمیت تا جایی بالا رفت که برای قم به عنوان مرکز فقه شیعه و یادگیری علوم اسلامی شیعی بدل شد.

در طول قرن ها همواره زمانی که قدرت در ایران در دست یک حاکم شیعه بود، توجه بیشتری به این حرم می شد به گونه ای که در زمان حکومت آل مظفر معماران بزرگی برای ساخت و تزئین حرم فاطمه معصومه به کار گماشته شدند. در سال های بعدی یعنی دوران صفویان نیز که حکومتی شیعی بودند اهمیت حرم افزایش چشمگیری یافت و بر وسعت و تزئینات بنا افزوده شد. شاردن، جهانگرد فرانسوی در سفر به ایران گفته است کتیبه ای بر فراز حرم قرار داشته که عبارت "مشتاق درک" بر آن نوشته شده بود که ابجد آن 1063 می شود و به معنی سال 1063 است که بنای حرم در دوران شاه عباس دوم تکمیل شده است. در سال های بعد همچنان این حرم در مرکز توجه جهان شیعه بوده و هست. در دوران جمهوری اسلامی و به واسطه اهمیت بسیار بالای شهر قم برای حکومت، حرم فاطمه معصومه نیز نوسازی و تزئینات بیشتری به خود دیده است که از جمله آن ها می توان به ساخت ضریح جدید و همچنین تزئینات بیشتر با سنگ مرمر اشاره کرد.

حرم فاطمه معصومه همچنین در طول قرن ها محل دفن حاکمان و عالمان دینی بزرگ بوده است. از جمله شاهان صفوی که در این حرم دفن هستند می توان به شاه صفی، شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین اشاره کرد. دو تن از شاهان قاجار نیز در این حرم دفن هستند که شامل فتحعلی شاه و محمد شاه می شوند. به جز این دو شاه تعداد بسیاری از شاهزادگان و درباریان قاجار نیز در حرم فاطمه معصومه به خاک سپرده شده اند. البته همانطور که گفتیم تعداد زیادی از علمای شیعه نیز در این محل به خاک سپرده شده اند که از جمله آن ها می توان به محمد تقی بهجت، محمد فاضل لنکرانی، محمدرضا گلپایگانی و... اشاره کرد.

گنبد

اولین روز هایی که از درگذشت فاطمه معصومه می گذشت تنها یک سایبان بر فراز قبر او قرار گرفته بود. در سالهای بعد یعنی در قرن سوم هجری قبه ای به شکل برج بر فراز قبر ساخته شد که سفارش آن را زینب، نوه امام رضا داده بود. در همین قرن و قرن بعد از آن گنبد های دیگری در کنار این گنبد و برخی به جای آن ساخته شدند اما در سال 447 هجری قمری به همت شیخ طوسی این سه گنبد جای خود را به گنبدی مرتفع و آراسته دادند که از نظر بزرگی و تزئینات در خور توجه بود و نه تنها قبر فاطمه معصومه که قبر باقی کسانی که در کنار او به خاک سپرده شده بودند را نیز در بر می گرفت. در سال های اول صفویه و توسط دختر شاه اسماعیل اول، این گنبد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و با کاشی های لعاب دار تزئین گشت. این گنبد از پشت بام تا 16 متر ارتفاع داشت و ارتفاع آن از سطح زمین به 32 متر می رسید.

در سال های بعد که قاجار ها روی کار آمدند و در دوران فتحعلی شاه قاجار گنبدی را با خشت های طلایی ساخت. گنبدی که فتحعلی شاه قاجار ساخته بود تا دوران جمهوری اسلامی دوام آورد ولی کم کم به واسطه قدیمی شدن و ایجاد ترک ها و خرابی هایی در آن تصمیم به ساخت گنبدی جدید گرفته شد و پس از برچیدن خشت های طلای قدیمی در طی چهار سال و با هزینه ای در حدود دو و نیم میلیارد تومان گنبد جدیدی ساخته شد که تاکنون نیز برقرار است. این گنبد توسط مرجع تقلید آن زمان یعنی محمد تقی بهجت رونمایی شد. بر روی این گنبد ابیات از فتحعلی خان صبا نقش بسته است.

معماری داخلی حرم فاطمه معصومه

معماری داخلی حرم فاطمه معصومه را می توان از بهترین نمونه های تزئین فضای داخلی به سبک اصیل ایرانی دانست. جای جای این حرم مملو است از طرح ها و المان های معماری ایرانی که در طول قرن ها ساخته شده اند و اصالت این هنر را به همگان می نمایانند. از جمله مهمترین این بخش ها فضای مسجدی است که به ضریح ختم می شود. کف این مسجد با سنگ های مرمر بسیار زیبایی تزئین شده است ولی زیبایی اصلی در دیوار ها و سقف آن نهفته است. دیوار ها و سقف این مسجد به صورت بسیار زیبایی آینه کاری شده اند. آینه کاری های این بخش با نما ها و طرح های پیچیده ای همراه شده اند که زیبایی منحصر به فردی به این سالن داده است. به خصوص در سقف می توان آینه کاری هایی به صورت ستاره در ستاره مشاهده کرد که چشم را به خود خیره می کنند. در ضلع ها و زاویه های این بنا نیز می توان مقرنس کاری هایی را مشاهده کرد که باز هم آینه کاری شده اند.

ترکیب مقرنس کاری و آینه کاری از آن روش هایی است که در کمتر جایی مشاهده می شود چراکه سختی خاص خودش را دارد ولی نتیجه آن شگفت انگیز می شود. در میانه این سالن لوستری زیبا قرار گرفته است که نور سفید رنگ خود را به جای جای سالن می تاباند و نور ها در میانه آینه ها می رقصند. در گوشه ای از این سالن می توان سالن دیگری را مشاهده کرد که سقف و دیوار آن (تا نیمه) با کاشی های آبی رنگ لعاب دار زیبا پوشانده شده اند و در میان آنها از کاشی های هفت رنگ نیز استفاده شده است. در این بخش می توان نوشته هایی با خوشنویسی ایرانی مشاهده کرد که بر دیوار ها نقش بسته اند. در میانه بنا نیز یک لوستر زیبا خودنمایی می کند. همه این زیبایی ها شما را برای دیدن زیبایی اصلی آماده می کنند که همانا ضریح و فضای آن است.

در کنار ضریح بخشی با آینه کاری سراسری وجود دارد که با ورود به آن فرد میخکوب زیبایی و هنر آن می شود. در این بخش از سر تا پا آینه کاری شده است و حتی ستون هایی وجود دارد که آنها نیز به سبک بسیار زیبایی آینه کار شده اند تا با روشن شدن چراغ ها فضا غرق در نور شود. این بخش با نور سبز رنگ روشن می شود که باعث پدید آمدن فضایی بسیار زیبا و روحانی می شود. دیگر بخش مهم حرم فاطمه معصومه مسجد طباطبایی است. این مسجد از حیث شکوه و زیبایی از زیباترین مساجد ایران بوده و با مساجد حرم امام رضا در مشهد برابری می کند. از جمله زیباترین بخش های این مسجد سالن اصلی است. در این تالار دیوار هایی با نیمه سنگ مرمر و نیمه آینه کاری وجود دارند. در میان این دو بخش نقش و نوشته هایی به صورت خوشنویسی وجود دارند. سقف این بخش نیز با زیبایی تمام با ترکیب مقرنس کاری و آینه کاری تزئین شده است. در این تالار باشکوه می توان لوستر های عظیم و زیبایی را مشاهده کرد که نور افشانی بسیار زیبایی در میان آینه کاری ها ایجاد می کنند.

سقف مسجد طباطبایی بسیار زیبا بوده و با گنبد عظیم خود شناخته می شود. بخش داخلی این گنبد از منظر زیبا شناسی هوش از سر می پراند به گونه ای که شاید با مسجد شیخ لطف الله اصفهان برابری کند. در بخش داخلی گنبد می توان کاشی کاری فوق العاده زیبایی را مشاهده کرد ترکیبی هستند از کاشی های هفت رنگ که به صورت نقش هایی پیوسته و اما به صورت گسترده قرار گرفته اند و از طرفی کاشی های آبی رنگ که بر آن ها عباراتی به صورت خوشنویسی درج شده است. کاشی های لعاب دار آبی رنگ باعث می شوند نمای گنبد برای ناظری که از پایین به آن نگاه می کند به صورت دو دایره به چشم بیاید به گونه ای که دایره ای کوچک درون دایره ای بزرگ قرار گرفته است. در داخل این گنبد پنجره های ایوانی قرار گرفته اند که وقتی نور آفتاب از آنها عبور می کند گویی گنبد در آسمان معلق شده است. در زیر این گنبد می توان ایوان های مقرنس و آینه کاری شده بی نظیری را مشاهده کرد که بر زیبایی گنبد افزوده اند. در میانه گنبد نیز چلچراغی طلایی قرار گرفته که زیبایی گنبد را تکمیل می کند.

مسجد طباطبایی همچنین دارای شبستانی است که نه تنها به در و دیوار فوق العاده خود که به سقف بی نظیر خود نیز مشهور است. وقتی که وارد شبستان شوید و از غرق شدن در تلالو نور های ساطع شده از آینه کار ها بیرون بیاید بهتر است چشم به بالا کنید و سقفی را ببینید که به تنهایی یک اثر هنری است. این سقف به تنهایی می تواند مدت طولانی نگاه شما را به خود بدوزد. مرکز این سقف به صورت ستاره ای چهار پر است که در مرکز آن لوستری طلایی قرار گرفته است و با نور طلایی رنگ خود این تصور را به وجود می آورد که با سقفی یکپارچه طلا روبرو هستید. سقف شبستان یکپارچه آینه کاری است و در میان آینه ها طرح ها و نقش های بسیار زیبایی وجود دارد و در چهار سمت به ایوان های مقرنس آینه کاری شده ختم می شوند. این ایوان ها چنان با ترکیب آینه ها و نقش ها تزئین شده اند که شاید نمونه آن را در کمتر جای دیگری از حرم مشاهده کنید.

ضریح

بنا بر شواهد و مدارک، نخستین بار در شاه طهماسب اول صفوی بود که ضریحی برای قبر فاطمه معصومه ساخت. آن ضریح با آجر ساخته شده بود و کاشی های هفت رنگ آن را زینت بخشیده بودند. دیواره ضریح اما یکپارچه نبود و در میان آن پنجره هایی قرار داده شد بود تا قبر دیده شود و نذورات به داخل آن انداخته شوند. این ضریح با همان شکل و شمایل خود تا دوران قاجار باقی ماند و تا اینکه  در دوران فتحعلی شاه قاجار این ضریح با نقره آراسته شد. در اواخر دوران قاجار یعنی سال 1280 این ضریح دیگر قابل استفاده نبود چرا که به دلیل فرسودگی هر زمان بیم ویرانی آن می رفت. در این زمان نقره های ضریح را جدا کرده و با نقره های دیگر مخلوط کردند و ضریحی نقره ای و جدید ساختند و جای آن نصب کردند. این ضریح تا دوران جمهوری اسلامی بر روی قبر قرار داشته است.

در سال 1368 هجری شمسی دستور ساخت ضریح جدیدی صادر شد. به این منظور ضریح جدیدی را با ظاهری جدید ساختند. این ضریح تا سال 1380 روی قبر قرار داشت تا اینکه در این سال تصمیم گرفته شد ضریح تغییراتی داشته باشد از جمله این تغییرات تعویض نقره های 92 درصد با نقره هایی با خلوص 100 درصد بود. همچنین در بخش های دیگر ضریح از جمله چوب ها و فلزات دیگر آن تغییراتی اعمال شد تا ضریحی باشکوه تر و زیباتر پدید آید. این ضریح 28 پنجره دارد و در ساخت آن از ضریح امام رضا در مشهد الهام گرفته شده است. سقف ضریح طلاپوش است و دیواره ها از نقره ساخته شده اند.

صحن ها

حرم فاطمه معصومه دارای صحن های متعددی است که هر چند به تعداد و اندازه صحن های حرم امام رضا نمی رسد ولی دومین مجموعه بزرگ در ایران است. معروف ترین این صحن ها، صحن اتابکی است که توسط میرزا علی ‎اصغر خان اتابک و در دوران قاجاریه ساخته شده است و امروزه با نام صحن امام رضا شناخته می شود. صحن اتابکی مهمترین، معروف ترین و زیباترین صحن حرم فاطمه معصومه است و به عنوان ورودی آن مورد استفاده قرار می گیرد و چندین درب دارد. مهمترین بخش این صحن، ایوان آینه معروف آن است که وقتی وارد صحن شوید اولین چیزی است که شما را مجذوب خود خواهد کرد. این ایوان باشکوه که نمونه ای اعلا از ترکیب مقرنس و آینه کاری است به صورت دو بخشی است. بخش بالا یک مقرنس بزرگ است که در سه سو تا میانه ایوان را در بر می گیرد و در پایین به دو طاق مقرنس و یک طاق بزرگتر تقسیم می شود که همه سراپا آینه کاری هستند. این ایوان همچنین ورودی اصلی بخش داخلی حرم نیز محسوب می شود.

پس از اینکه توانستید چشم از آینه کاری های ایوان آینه بردارید نگاهی به پشت سر خود بیندازید تا یکی دیگر از ایوان های باشکوه و زیبای صحن اتابکی را مشاهده کنید. این ایوان آینه کاری ندارد ولی از چنان کاشی کاری زیبایی برخوردار است که با ایوان آینه رقابت می کند. این ایوان زیبا مقرنس کاری فوق العاده زیبایی دارد که با ترکیب کاشی های هفت رنگ و آبی لعاب دار تزئین شده و با نوشته ها و نقش های زیبایی تزئین شده است. بر فراز این ایوان دو مناره کوچک قرار دارد. این بخش به صورت نعلی شکل ساخته شده و در بخش های جلوتو می توان مناره های بزرگ و زیبایی را مشاهده کرد که به گونه چشم نوازی کاشی کاری شده اند. این بخش دارای طاق های ستونی بسیار زیبایی است که با سنگ و کاشی تزئین شده اند و در میان خود درب های چوبی را قرار داده اند که بر زیبایی آن ها افزوده است.

دیگر صحن بزرگ و مهم حرم فاطمه معصومه، صحن عتیق است که با نام صحن کهنه نیز شناخته می شود. قدمت این صحن به صفویه بر می گردد. این صحن امروزه با نام صحن امام هادی شناخته می شود. صحن عتیق به صورت چهار ضلعی ساخته شده است. ضلعی که به حرم راه دارد دارای سه طاق است که طاق وسط بزرگتر و دو طاق دیگر کوچکتر هستند. طاق وسط مقرنس کاری شده است ولی دو طاق دیگر ساده هستند، با این حال این دو طاق نیز کاشی کاری شده اند و دارای نقش و نگار های زیبایی هستند. بر فراز طاق اصلی دو گلدسته قرار گرفته است که اولین بار در دوران صفویه ساخته شدند ولی در سال های بعد و در دوران زندیه مورد بازسازی قرار گرفتند و سپس در سال های بعد در دوران قاجار نیز مورد مرمت قرار گرفت.

مسجد اعظم

مسجد اعظم در زمانی که ساخت شد به صورت مجزا از حرم قرار داشت و سپس در جریان توسعه حرم تبدیل به بخشی از این حرم شد به گونه ای که به وسیله مسجد بالاسر به حرم اصلی مرتبط می شود. این مسجد در سال 1137 یعنی در دوران پهلوی و به سعی و خواست حسین بروجردی، مرجع تقلید عام شیعه در آن دوران ساخته شد. از جمله مهمترین بخش های این بنا گنبد آن است که نه تنها وسعت زیادی دارد بلکه از نظر زیبایی نیز از بهترین و زیباترین گنبد های قم است. این گنبد عظیم که حدود 1460 متر مساحت دارد با کاشی های هفت رنگ زیبایی تزئین شده است که وجود دو گلدسته بسیار زیبا در برابرش زیبایی آن را کامل می کنند. مسجد اعظم از جمله مهمترین مراکز تدریس علوم دینی در حوزه علمیه قم محسوب می شود و از زمانی که ساخته شده است بزرگترین مراجع تقلید شیعه کلاس درس و سخنرانی خود را به آنجا منتقل کرده اند. این مسجد همان جایی بود که روح الله خمینی، مرجع تقلید عام شیعیان آن دوران در سخنرانی خود به حکومت حمله کرد که موجب دستگیری او و شتاب گیری انقلاب ایران شد.

موزه و کتابخانه

حرم فاطمه معصومه دارای موزه ای غنی از آثار مختلف است که توسط حاکمان و مردم به آن هدیه شده است. در این موزه می توان اشیائی همچون قرآن های خطی، فرش قبر شاهان قاجار، تکه هایی از پرده کعبه و... نگهداری می شود. همچنین برخی اشیاء که پیشتر در خود حرم مورد استفاده قرار می گرفته است نیز قرار دارد. این حرم دارای یک کتابخانه نسبتا بزرگ نیز هست که کتاب های خطی و چاپی بسیاری در آن نگهداری می شوند.

نکاتی برای بازدید از حرم فاطمه معصومه

  • برای ورود به حرم افراد تفتیش بدنی می شوند. لذا از به همراه داشتن هرگونه سلاح سرد یا گرم و حتی وسایل برند خودداری کنید چرا که ضبط شده و ممکن است برای حامل آن مشکلاتی ایجاد شود.
  • همچون دیگر حرم ها، در حرم فاطمه معصومه نیز تفکیک جنسیتی وجود دارد و لذا مواظب باشید در بخش هایی که برای جنس مخالف در نظر گرفته شده است وارد نشوید. این تفکیک جنسیت باعث می شود نتوانید همه آنچه در بالا گفته شد را مشاهده کنید چرا که برخی از آنها در بخش بانوان و برخی در بخش آقایان هستند.
  • غیر مسلمانان می توانند به صحن های حرم وارد شوند ولی از ورود غیر مسلمانان به بخش های داخلی حرم جلوگیری می شود. البته برای ورود به حرم دین و مذهب کسی سوال نمی شود.
  • ورود به حرم هیچ هزینه ای نداشته و می توانید از تمام صحن ها و رواق ها به صورت رایگان بازدید کنید.
  • برای بازدید از حرم فاطمه معصومه باید پوشش خاصی داشت. به صورتی که خانم ها باید با چادر باشند و آقایان نیز باید لباس کامل بپوشند. از ورود افراد با لباس های باز جلوگیری خواهد شد.
  • اگر اشیاء گرانبهایی دارید بهتر است آن را به بخش امانات حرم تحویل دهید و از حمل آن به خصوص در جیب خودداری کنید.

ایران / قم / حرم فاطمه معصومه

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

مذهبی

امام زاده

مسجد

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی