آرامگاه فردوسی که در طوس و در نزدیکی مشهد واقع شده است، به حکیم ابوالقاسم فردوسی، سخن سرای نامدار ایرانی تعلق دارد. این مقبره باشکوه در دوران پهلوی ساخته شد و در ساخت آن از سبک معماری ایران باستان به خصوص از مقبره کوروش بزرگ در پاسارگاد بهره برده شد. آرامگاه فرودسی در میان باغی زیبا قرار دارد و در آن به جز فردوسی، برخی از بزرگان هنر و ادب ایران همچون استاد محمدرضا شجریان، استاد موسیقی اصیل ایرانی و مهدی اخوان ثالث، شاعر شعر نوی فارسی مدفون هستند. در ادامه با بگردم همراه باشید تا با بررسی آرامگاه فردوسی بیشتر با این جاذبه گردشگری خراسان آشنا شویم.

آرامگاه فردوسی کجاست؟

آرامگاه فردوسی در نزدیکی شهر طوس قرار دارد و طوس نیز در شمال شرق مشهد واقع شده است. برای بازدید از مقبره شاعر نامدار ایران زمین می توانید با هواپیما به مشهد پرواز کنید و سپس با استفاده از اتوبوس یا تاکسی های برون شهری خود را به طوس برسانید. برای استفاده از اتوبوس می توانید به پایانه فردوسی بروید و از آنجا یک راست به مقبره برسید. آرامگاه فردوسی در انتهای بلوار بهارستان قرار دارد.

فردوسی کیست؟

مهم ترین منبع ما برای شناخت فردوسی، اشعار او در شاهنامه است. مطابق اشعار وی و روایاتی که در مورد زندگی وی وجود دارد، او در سال 940 میلادی در روستای پاژ در نزدیکی طوس به دنیا آمد. این سال از آنجا بدست آمده که فردوسی فتح مناطق شرقی ایران به دست سلطان محمود، 58 ساله بوده است. شاعر خود در ابیاتی این موضوع را بیان می کند (در این ابیات منظور از فریدون، سلطان محمود است):

بدانگه که بُد سال پنجاه و هشت *** نوان‌تر شدم چون جوانی گذشت

خروشی شنیدم ز گیتی بلند *** که اندیشه شد تیز و تن بی‌گزند

که ‌ای نامداران و گردن‌کشان *** که جُست از فریدونِ فرّخ نشان

فریدونِ بیداردل زنده شد *** زمان و زمین پیش او بنده شد

از کار های فرودسی در دوران زندگی اش اطلاعات بسیار کمی داریم و نمی توانیم بگوییم در فلان سال کجا بوده و چکار می کرده است. در عوض فردوسی آنقدر با شاهنامه اش عجین شده که گویی شاهنامه یعنی فرودسی و فردوسی یعنی شاهنامه. اینکه چرا فردوسی به این نام خوانده می شود مشخص نیست ولی حدس  و گمان هایی وجود دارد که سلطان محمود زمانی که فردوسی به ملاقات وی رفت این لقب را به او داد و منظورش مردی بود که از بهشت آمده است. درباره نام فردوسی نمیتوان اظهار نظر دقیقی داشت با این حال نام هایی همچون احمد و حسن برای او ذکر شده است که دلیل محکمی بر آنها وجود ندارد. اما کنیه او ابوالقاسم بوده است و اینگونه به نام "ابوالقاسم فردوسی" شناخته می شود.

شاهنامه فردوسی

شاهنامه فرودسی را می تواند مهمترین اثر پارسی برجای مانده از تاریخ ایران دانست. شاهنامه روح ایران است که در شعر ظهور کرده است. این کتاب ارزنده که در مدت سی سال توسط فردوسی نگاشته شد شامل سه بخش اساطیری، افسانه ای و تاریخی است. خوب است بدانیم هیچ یک از داستان ها و نوشته های شاهنامه را خود فردوسی نگفته است. به بیان ساده تر تمامی این داستان ها از افسانه های رستم گرفته تا کیکاووس و... همگی در در دوره ایران باستان وجود داشته اند ولی هنر و کار عظیم فردوسی این بود که این داستان ها را به شعر درآورد تا جاودانه شوند. شاهنامه فرودسی یکی از محبوب ترین کتب در میان مردم ایران بوده و هست. این محبوبیت به اندازه ای است که بسیاری از مردمی که حتی سواد نداشتند نیز اشعار فردوسی را از حفظ می خواندند. در ادامه اندکی با هر یک از این بخش های شاهنامه آشنا می شویم.

بخش اساطیری شاهنامه: بخش اساطیری شاهنامه به بیان ساده روایت تاریخ ایران در اواخر دوره  شاهنشاهی ساسانی است. موضوع کمی پیچیده است. در واقع ساسانیان در اوایل کارشان خود را از نوادگان هخامنشیان می دانستند ولی پس از مدتی تغییراتی در تاریخ نگاری آنها پدید آمد و شاهنشاهان هخامنشی را در قامتی اسطوره ای معرفی کردند. برای مثال کیخسرو در شاهنامه همان کوروش کبیر هخامنشی است و طبیعیست که از آنجا که بیش از هزار سال بین به صورت اسطوره ای درآمدن کوروش بزرگ توسط ساسانیان می گذشت، داستان زندگی او تغییراتی داشته باشد. این موضوع برای سایر شاهان و افراد معرفی شده در بخش اساطیری شاهنامه از پیشدادیان گرفته تا کیانیان و... صدق می کند. بنابراین بخش اسطوره ای شاهنامه به دوران شاهنشاهی هخامنشیان و همچنین ماد ها و پیشینیان آنها اشاره دارد ولی رنگ و بویی اساطیری به خود گرفته است.

بخش افسانه ای شاهنامه: بخش افسانه ای شاهنامه به زندگی پهلوانان و شاهان افسانه ای ایران اشاره دارد. همانطور که گفته شد این داستان ها و افسانه ها قدمتی به اندازه تاریخ ایران زمین دارند و فردوسی ایجاد کننده آنها نبوده است. برای مثال رستم که یکی از مشهور ترین و مهمترین پهلوانان شاهنامه است به وفور میان مردم ایران باستان شاخته شده بوده است و افراد زیادی در دوره های مختلف تاریخ ایران باستان این نام را داشته اند که دلیل بر محبوبیت او در میان مردم بودده است. از جمله این افراد می توان به سردار رستم سورن پهلو، مشهور به سورنا و همچنین سردار رستم فرخزاد اشاره کرد. کار بزرگی که فردوسی برای تاریخ و فرهنگ ایران کرد این بود که این افسانه ها که میرفت به دلیل سلطه زبان عربی به فراموشی سپرده شود را بار دیگر با زبانی شیوا و به صورت پارسی اصیل بیان کرد.

بخش تاریخی شاهنامه: بخش تاریخی شاهنامه همانطور که از نامش پیداست روایت تاریخ به شعر است. شگفت اینکه مورخان متوجه شده اند فردوسی منابعی بسیار ارزنده و دست اول از دوره های تاریخی ایران باستان به خصوص از دوره ساسانیان داشته است به گونه ای که شرح جنگ ها و زندگی شاهنشاهان این سلسله را به دقت و با ریزبینی روایت کرده است. قسمت هایی از این بخش نیز به حمله اسکندر مقدونی به ایران و همچنین قسمت هایی نیز به شاهنشاهی اشکانیان اختصاص دارد ولی همانطور که گفته شد عمده آن درباره شاهنشاهی ساسانیان است.

آنچه بر آرامگاه فرودسی گذشت

فردوسی مسلمان شیعه بود ولی در دورانی زندگی می کرد که شیعیان در ایران در اقلیت قرار داشتند و اینگونه بود که پس از درگذشت حکیم طوس، اجازه خاکسپاری او در گورستان سنی ها که اکثریت بودند داده نشد. از این رو او را در باغ خانه خودش در نزدیکی طوس به خاک سپردند. تقریبا از همان اوایل درگذشت او، بنایی هر چند ساده بر روی مقبره اش ساخته شد. با این حال نخستین بنای بزرگی که بر مقبره فردوسی ساخته شد در دوران سردار ارسلان جاذب، والی خراسان در دوران سلطان مسعود غزنوی بود. این بنا تا سالها پابرجا بود تا اینکه در دوره حکومت گرگوز خان، از جانشینان چنگیز خان، بنا تخریب شد تا از سنگ های آن برای ساخت قلعه ای در طول استفاده شود. در سال های بعد و با به روی کار آمدن ایلخانان و دوره حکومت غازان خان، بنا آرامگاه فردوسی تجدید شد و علاوه بر مقبره اصلی، یک خانقاه نیز در کنار آن ساخته شد.

در قرن شانزدهم عبیدالله خان ازبک، خان سلسله شیبانیان، به خراسان حمله کرد و به واسطه تعصبی که نسبت به شیعیان داشت، آرامگاه فردوسی را با خاک یکسان کرد. با این حال آرامگاه دوباره ساخته شد ولی بنای آن کوچک و موقر بود تا اینکه در قرن نوزدهم به واسطه پوشیده شدن با گندمزار ها و خاک، پنهان شد. در دوران ناصرالدین قاجار بنای مقبره دوباره یافت شد ولی به ساخت یک دو اتاق در اطراف آن بسنده شد. در اواخر دوره قاجار، برخی از سیاسیون آن دوران از رضا خان که در آن دوران نخست وزیر بود درخواست ساخت آرامگاهی در خور برای فردوسی را کردند. با این حال تصویب ساخت مقبره تا به قدرت رسیدن رضا شاه در سال 1304 نسبتا مسکوت ماند. در اوایل حکومت رضاشاه پهلوی انجمنی به نام انجمن آثار ملی توسط برخی افراد سرشناس آن دوران همچون فروغی، پیرنیا، تقی زاده و... شکل گرفت. این انجمن مدیریت ساخت آرامگاه فردوسی را بر عهده گرفت.

در سال 1305 روند ساخت آرامگاه با پیدا کردن مکان دقیق مدفن فردوسی آغاز شد و ارباب کیخسرو شاهرخ، از نمایندگان زرتشتی مجلس مامور یافتن آن شد. با کوشش هایی که در جهت یافتن آن صورت گرفت نهایتا مقبره در باغی بزرگ پیدا شد و صاحب باغ نیز پس از اطلاع از این موضوع باغ را به رضا شاه هدیه کرد. رضا شاه نیز باغ را به انجمن آثار ملی داد. در سال های بعد زمین های اطراف باغ نیز به آرامگاه فردوسی اهدا شدند. با پیدا کردن جای دقیق مقبره، روند تامین اعتبار و ساخت بنا تسریع شد. با برآورد هایی که انجام شد حدود 25 هزار تومان برای ساخت مقبره مورد نیاز بود که بخشی از آن از طریق کمک های مردمی و بخشی آن از طریق تخصیص بودجه از مجلس تامین شد.

در ابتدا قرار بود باستان شناس و معمار مشهور آلمانی یعنی ارنست هرتسفلد، معماری بنا را بر عهده بگیرد. هرتسلفد طرحی را پیشنهاد داد ولی رد شد. سپس طرحی از کریم بهزاد ارائه شد که آن نیز رد شد. اینگونه بود که راهی به جز برگزاری مسابقه طراحی باقی نماند. در مسابقه ای که برگزار شد برخی از معماران و باستان شناسان اروپایی همچون آندره گدار نیز حضور داشتند ولی نهایتا طرح جدید کریم بهزاد تصویب شد. کار ساخت بنا پس از تصویب طرح شروع شد ولی به زودی متوقف شد و اینبار از گدار خواتسه شد طراحی بنا را تکمیل کند. طرحی که گدار ارائه داده بود به خواست سیاسیون ایرانی از هرم های مصر باستان الگو گرفته بود. با این حال نهایتا سقف هرمی مورد پسند واقع نشد ولی طرح کلی آندره گدار و کریم بهزاد پابرجا ماند. به این صورت بهزاد مامور شد سقف بنا که قرار بود هرمی باشد را به صورت پلکانی درآورد.

نهایتا کار ساخت آرامگاه فردوسی در سال 1312 به اتمام رسید و همزمان با جشن هزاره فردوسی و با حضور رضا شاه از آن رونمایی شد. ساخت بنا بسیار بیش از برآورد اولیه هزینه برد به گونه ای که هزینه نهایی آن به بیش از 60 هزار تومان رسید. در دهه 1340 بود که دولت متوجه نشست تدریجی بنا شد. از این رو از هوشنگ سیحون، معمار نامدار ایرانی درخواست شد بنای آرامگاه فردوسی را مرمت کند که این کار تا سال 1347 به طول انجامید. کار مرمت بنا بیش از 7 میلیون تومان هزینه داشت. در سال 1348 یکی از مشهور ترین تندیس های فردوسی توسط ابوالحسن صدیقی ساخته شد و در آرامگاه نصب شد. این تندیس از تندیس فردوسی موجود در میدان فردوسی تهران که آن هم کار ابوالحسن صدیقی بود الگو گرفته است.

معماری­ بیرونی بنا

معماری بنای آرامگاه فردوسی مانند بسیاری از بنا های دوره پهلوی ترکیبی از معماری اروپایی و اصیل ایرانی است. در این سبک معماری می توان ترکیب معماری باروک، رنسانس و هخامنشی را مشاهده کرد. ساختمان اصلی ارتفاعی 18 متری داشته و بر روی یک سکو قرار دارد که با پلکان هایی از اطراف قابل دسترس است. در ساخت آرامگاه فردوسی از طرح آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد الهام گرفته شده است به گونه ای که می توان ساختار پلکانی و خطوط صاف که از ویژگی های معماری اوایل دوره هخامنشی است را در آن مشاهده کرد. خود بنا به صورت یک کعبه ساخته شده است که از این رو می توان آن را تا حدودی الهام گرفته از کعبه زرتشت در نقش رستم نیز دانست. در گرداگرد بنا می توان ستون هایی به سبک ستون های پارسه را مشاهده کرد که در سرستون آنها از نمای موجودات افسانه ای استفاده شده است.

در میان ستون های ضلع جنوبی ساختمان می توان کتیبه ای را مشاهده کرد که بر فراز آن نقش فروهر قرار دارد و حاوی 12 بیت از شاهنامه نوشته شده است. این کتیبه به گونه ای طراحی شده که کتیبه ها و بنا های دوران هخامنشی را به خصوص در نقش رستم در ذهن تداعی می کند. بنای آرامگاه فردوسی را می توان در چهار طبقه دانست که طبقه ها از پایین به بالا کوچک می شوند (مشابه آرامگاه کوروش بزرگ) تا اینکه نهایتا به بخش اصلی می رسند. طول طبقه اول 28 متر و ارتفاع آن 1.7 متر است. طول طبقه دوم 20 متر و عرض آن 2 متر، طبقه سوم که اصل بناست به صورت مکعب کامل است و طول و عرض آن 15 متر است. طبقه چهارم نیز که به صورت یک پلکان ایجاد شده است طولی 13 متری و ارتفاعی 1.8 متری دارد.

معماری داخلی بنا

معماری داخلی آرامگاه فردوسی نیز کم و بیش ترکیبی از معماری ایرانی و اروپایی است. بنای داخلی 30 متر در 30 متر است و در گرداگرد آن می توان نقش برجسته هایی از داستان های شاهنامه و تاریخ ایران را مشاهده نمود که از جمله آنها می توان به داستان نبرد رستم و سهراب، نقش داریوش بزرگ، نقش شاهنشاهان ساسانی و... اشاره کرد. خود قبر بر روی پلکانی دو طبقه قرار دارد و با ستون هایی احاطه شده است. بخش داخلی بنا با سنگ تزئین شده است. در دیواره های این بخش می توان پنجره های بزرگ نورگیری را مشاهده نمود که نه تنها نور داخل اتاق را تامین می کنند بلکه بر زیبایی آن نیز افزوده اند. بنا داخلی یکپارچه است به گونه ای که زمانی که در کف بنا بایستید در واقع زیر سقفی به ارتفاع 23 متر قرار دارید. سنگ قبر فردوسی از جنس مرمر است و بر روی آن چنین نوشته شده است:

"به نام خداوند جان و خرد. این مکان فرخنده آرامگاه استاد گویندگان فارسی‌زبان و سراینده داستان‌های ملّی ایران حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی است که سخنان او زنده ‌کننده کشور ایران و مزار او در دل مردم این سرزمین جاویدان است. تاریخ تولّد: ۳۲۹ هجری قمری، تاریخ وفات: ۴۱۱ هجری قمری، تاریخ بنای آرامگاه: ۱۳۵۳ هجری قمری"

موزه فردوسی

بنایی که اکنون موزه فردوسی در آن قرار دارد زمانی چایخانه ای بزرگ بود که در آن از بازدید کنندگان آرامگاه فردوسی پذیرایی می شد ولی در سال 1361 و به منظور آشنایی بیشتر مردم با فردوسی و شاهنامه، این بنا به موزه تبدیل شد. در موزه فردوسی می توان نقاشی های زیبایی از حکیم طوس را مشاهده کرد. همچنین در این موزه شاهنامه هایی خطی و بسیار کهن نگهداری می شوند. علاوه بر اینها یک سری اشیاء تاریخی یافت شده در منطقه طوس و همچنین اشیائی که توسط افراد به موزه اهدا شده است را می توان مشاهده نمود.

کتابخانه فردوسی

کتابخانه فردوسی در سال 1392 افتتاح شد و از آن زمان نه تنها به عنوان کتابخانه که به عنوان محلی برای تشریفات و همچنین نمایش آثار اهدایی دوستدارن فردوسی محسوب می شود. این کتابخانه حاوی نزدیک به 10000 جلد کتاب است که بسیاری از آنها به ایران و فردوسی اختصاص دارند. بخش زیادی از این کتاب ها توسط دکتر اسلامی ندوشن، شیرین بیانی، نور نعمت اللهی به مجموعه هدیه شده است. این کتابخانه همچنین دارای یک سالن تشریفات بزرگ و یک سالن مطالعه نیز هست.

نکاتی برای بازدید از آرامگاه فردوسی

  • آرامگاه فردوسی همه روزه از 8 صبح تا 6 بعد از ظهر پذیرای دوستداران این شاعر بلند آوازه است.
  • بلیط ورودی مجموعه برای ایرانیان 2 هزار تومان و برای بازدید کنندگان خارجی 20 هزار تومان است.

ایران / مشهد / آرامگاه فردوسی

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

آرامگاه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی