ایران کشوری با اکثریت شیعه 12 امامی است ولی تنها مقبره یکی از این امامان یعنی علی ابن موسی در ایران واقع شده است. این موضوع سبب توجه فراوان ایرانیان به این مقبره شده است و در طول اعصار مختلف از هیچ هزینه ای برای توسعه و ساخت این بارگاه مضایقه نشده است. حرم امام رضا در زمین بسیار گسترده ای در مرکز مشهد گسترده شده است. این حرم از صحن های بسیار بزرگ، گنبد ها، گلدسته ها، مساجد و... تشکیل شده است و باعث شده یکی از بزرگترین مقبره های جهان را شاهد باشیم که آدمی را به حیرت وا می دارد و بسیاری را از اقصی نقاط جهان برای دیدن این حرم به مشهد می کشاند. معماری حرم وسیع ترین مقیاسی است که در آن از معماری ایرانی استفاده شده است و همچنان پابرجاست. این حرم از نظر مساحت حتی از مسجد الحرام نیز بزرگتر است و مساحت آن به حدود 600 هزار متر مربع می رسد و زیر بنای حرم تا بیش از یک میلیون متر مربع تخمین زده می شود. همچنین زمانی که سخن از شکوه و عظمت به میان می آید نه تنها هیچ مسجدی در جهان نمی تواند با این حرم رقابت کند بلکه این حرم از رقابت با مساجد فراتر رفته و عملا از نظر شکوه و زیبایی می تواند با کلیسای سنت پیتر واتیکان رقابت کند.

تاریخچه

تاریخ ساخت حرم امام رضا را باید در پیش از در درگذشت علی ابن موسی جستجو کرد. در دوران خلافت هارون الرشید عباسی، وی به سبب شورش های مردمی که در ایران برپا شده بود و به خصوص در شرق این سرزمین بیش از پیش زبانه می کشید به خراسان رفت تا این شورش ها را بخواباند. در این حال او بیمار شد و در خراسان درگذشت. آن زمان در جایی که هم اکنون مشهد واقع شده بود روستایی به نام سناباد وجود داشت و والی خراسان در آن کاخی داشت. پس از درگذشت هارون او را در این کاخ به خاک سپردند. برخی منابع حمید ابن ابی غانم و برخی دیگر حمید بن قحطبه را را مالک این کاخ می دانند. پس از هارون، مامون به خلافت رسید. مامون به واسطه مادر ایرانی خود جایگاه بهترین نزد ایرانیان داشت و از این رو سعی کرد با انتقال پایتخت به مرو از حمایت ایرانیان در جنگ داخلی با برادر خود یعنی امین استفاده کرده و جایگاه خود را مستحکم کند. مامون در دورانی به خلافت رسید که در جای جای قلمرو او آتش شورش های علویان شعله ور بود.

از این رو بود که مامون خواست با ولیعهد کردن بزرگ علویان و شیعیان یعنی علی ابن موسی، آتش این شورش ها را بخواباند. با این حال علی ابن موسی ولایت عهدی را نپذیرفت اما در نهایت با اصرار و اجبار مامون قبول کرد و به مرو رفت و در آنجا ولایت عهدی را پذیرفت. در سالهای بعد و زمانی که آتش شورش های علویان خاموش شده بود این بار دیگر فرقه ها سر به شورش گذاشتند. مامون با دربار خود که علی ابن موسی نیز جزء آن بود از مرو به سوی بغداد به حرکت درآمد ولی در میان راه یعنی در توس بود که علی ابن موسی درگذشت. دلیل درگذشت علی ابن موسی از نظر شیعیان خوراندن زهر توسط مامون به او بوده است اما اهل سنت روایات دیگری دارند. با این حال علی ابن موسی را در همان کاخی که پیشتر هارون الرشید در آن به خاک سپرده شده بود دفن کردند. پس از آن بود که منطقه درگذشت علی ابن موسی به نام مشهد الرضا شناخته شد به گونه ای که ابتدا تنها همان ساختمان محل دفن را مشهد الرضا یعنی "محل شهادت رضا" می گفتند و سپس این نام به آبادی آن محل و سپس به شهری که در پی آن ایجاد شد گذاشته شد و امروزه نیز همچنان این شهر مشهد نامیده می شود.

اولین بار در دوران سامانیان بود که بنا هایی را به طور ویژه برای حرم ساختند و منطقه اطراف آن را آباد کردند. سپس در دوران دیلمیان و به خصوص عضد الدوله دیلمی بر بنا های حرم افزوده شد و تزئینات زیادی در آن به کار رفت. در این زمان خانه های بسیاری در اطراف کاخ محل دفن ایجاد شد و در خود کاخ نیز تغییراتی ایجاد شد تا کم کم حرم امام رضا شکل گیرد. در ابتدای دوران غزنویان سبکتکین به مشهد حمله کرد و حرم امام را کاملا ویران کرد اما در دوران فرزند او یعنی سلطان محمود غزنوی بنای حرم تجدید شد و بنایی جدید برای آن ساخته شد. از جمله کار هایی که در این زمان انجام شد ساخت مناره ای در اطراف حرم بود. در دوران سلجوقیان بود که تزئینات بنای حرم شکل جدیدی به خود گرفت و به خصوص گنبد آن مورد بازسازی و سپس کاشی کاری قرار گرفت. در دوران خوارزمشاهیان بار دیگر در تعمیر و تزئین بنا کوشش شد و بخش هایی به بنای حرم افزوده شد که از جمله آنها یک در طلا و محراب جنوبی حرم است.

در سال 618 هجری قمری مغول ها به ایران حمله کردند. با ورود مغول ها به مشهد کشتاری فجیع رخ داد و بسیاری از مردم شهر از دم تیغ گذشتند. مغول ها سپس رو به حرم نهادند و حرم امام رضا را نیز مورد حمله و غارت قرار دادند و اشیاء گرانبهای آن را به غارت بردند اما بنای اصلی حرم تخریب نشد. بعد ها و با متمدن شدن مغول ها بدست ایرانیان و تاسیس سلسله ایلخانیان، کار هایی برای مرمت حرم انجام شد. سپس نوبت به تیموریان رسید. در این دوران مردم توس که شهری بزرگتر و آباد تر از مشهد بود سر به شورش گذاشتند و پسر تیمور لنگ به این شهر حمله برد و مردم را کشتار کرد به گونه ای که توس متروکه شد و از این رو مشهد رونق گرفت. در دوران تیموریان تلاش زیادی برای شکوه بخشیدن هر چه بیشتر به حرم انجام شد به گونه ای که مسجد معروف گوهرشاد در این زمان ساخته شده.

در سالهای بعد که صفویان شیعه به قدرت رسیدند توجه ویژه ای به حرم امام رضا شد به گونه ای که بخش های فراوانی به آن افزوده شد که از جمله آنها می توان به صحن عتیق که امروزه با نام صحن انقلاب شناخته می شود، رواق دارالفیض، توحید خانه، رواق گنبد حاتم خانی و... اشاره کرد. همچنین در این زمان بود که گنبد حرم با خشت های طلا تزئین شد. در این دوره بود که زمین لرزه مهیبی باعث آسیب رساندن به حرم شد ولی صفویان به سرعت حرم را بازسازی کردند. در دوران افشاریه و حکومت نادرشاه افشار مشهد پایتخت شد و رونق فراوانی یافت. در این دوران به فضا و تزئینات حرم افزوده گشت که از جمله مهمترین آنها طلاکاری ایوان اصلی بود که هم اکنون با نام ایوان طلا شناخته می شود. همچنین بخش های دیگری از حرم همچون گلدسته اصلی نیز طلاکاری شدند. در دوران قاجاریان بخش های دیگری به حرم افزوده شد که از جمله آنها صحن نو (صحن آزادی) و رواق های دارالضیافه و دارالسعاده بود.

در سال های حکومت پهلوی و به خصوص دوران محمدرضا شاه پهلوی برنامه جامعی برای توسعه حرم تدوین شد. در این زمان خشت های طلای گنبد حرم دوباره طلاکاری شدند. در این دوران بود که بنا های اطراف حرم به حرم ملحق شدند و به صحن ها و رواق های حرم تبدیل شدند. در این دوران چهارمین ضریح حرم نصب شد و تعمیراتی نیز در بخش نقاره خانه انجام شد. در دوران جمهوری اسلامی توجه بیشتری به حرم امام رضا مبذول داشته شد و حرم با سرعت توسعه پیدا کرد. از جمله در این زمان صحن هایی همچون صحن جمهوری اسلامی، صحن جامع رضوی، صحن کوثر، رواق امام خمینی و... ساخته شدند به گونه ای که مساحت حرم از 12 هکتار در سال 57 به 70 هکتار در سال 92 رسید و همچنان با سرعت در حال افزایش است.

معماری حرم

سبک معماری حرم امام رضا کاملا ایرانی بوده و بخش اعظم المان های معماری ایرانی از گنبد گرفته تا طاق و مقرنس کاری و... در آن مشاهده میشود. در ادامه به بررسی مهمترین بخش های معماری حرم رضوی می پردازیم.

گنبد اصلی

گنبد اصلی حرم که با نام گنبد طلا نیز شناخته می شود از قدیمی ترین بخش های این بارگاه محسوب می شود. این گنبد به صورت دو پوسته است و گفته می شود پوسته زیرین حتی پیش از درگذشت علی ابن موسی ساخته شده است که در واقع برای قبر هارون الرشید بوده است. بر روی این پوسته می توان پوسته خارجی را دید که با خشت های طلا تزئین شده است. این گنبد در ابتدا گنبدی خشتی و ساده بود ولی بعدا کاشی کاری شد ولی گنبدی که هم اکنون مشاهده می کنیم در زمان شاه عباس صفوی با خشت های طلا تزئین شده است. ارتفاع گنبد از سطح زمین 31.20 متر است و ارتفاع آن از سقف تا راس گنبد به 16.40 متر می رسد.

 این گنبد بسیار بزرگ بوده و وزن بالایی دارد که بر روی دیوار های زیر آن که 2.9 متر ضخامت دارند انداخته شده است. بر روی این گنبد طلایی می تواند نوشته های مختلفی را مشاهده کرد. مهمترین نوشته که به صورت نواری دور تا دور گنبد را پوشانده است از سوی شاه عباس نوشته شده است به این شرح است:

بسم الله الرحمن الرحیم من عظائم توفیقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولى ملوک العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوی و الحسب الباهر العلوی تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملاکوتیة مروّج آثار اجداده المعصومین السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوی الصفوی بهادرخان. فاستسعد بالمجیء ماشیاّ على قدمیه من دارالسلطنة اصفهان الى زیارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزینة هذه القبة من خلّص ماله فی سنة الف و عشر و تمّ فی سنة الف و ستةعشر.

ترجمه :
به نام خداوند بخشنده مهربان از بزرگترین توفیقات خداوند این بود که سلطان اعظم و مولایِ پادشاهان عرب و عجم و دارنده نسب پاک نبوی و افتخار درخشان علوی، خاک پای خادمان این روضه نورانی ملکوتی و رواج دهنده اثار پدران معصومش یعنی سلطان فرزند سلطان شاه عباس موسوی صفوی بهادرخان افتخار یافت که با پای پیاده از پایتخت اصفهان به زیارت این حرم شریف بیاید و از خالص ترین اموالش این گنبد را به طلا اذین کند که در سال 1010 هجری قمری اغاز شد و در 1016 به پایان رسید.

در سال 1080 هجری قمری و با وقوع زمین لرزه ای این گنبد و همچنین بخش هایی از حرم آسیب دیدند. این اتفاق در دوران شاه سلیمان صفوی به وقوع پیوست. شاه سلیمان دستور به بازسازی حرم و به خصوص گنبد آن داد و این اتفاق را به صورت نوشته ای بر روی گنبد درج کرد. متن این نوشته به شرح زیر است:

من میامن منن الله سبحانه الذی زین السماء بزینه الکواکب و رصع هذه القباب العلی بدرر الدراری الثواقب ان استسعد السلطان الاعدل الاعظم و الخاقان الاکرم الافخم اشرف ملوک الارض حسبا و نسبا و اکرمهم خلقا و ادبا مروج مذهب اجداده الائمه المعصومین و محیی مراسم آبائه الطیبین الطاهرین السلطان بن السلطان شاه سلیمان الصفوی الموسوی بهادرخان بتذهیب هذه القبه العرشیه الملکوتیه و تزیینها و تشرّف بتجدیدها و تحسینها اذا تطرق الیه الانکسار و سقطت لبناتها الذهبیه التی کانت تشرق کالشمس فی رابعه النهار بسبب حدوث الزلزله العظیمه فی هذه البلده الکریمه فی سنه اربع و ثمانین و الف و کان هذه التجدید الجدید فی سنه ثمانین و الف . کتبه محمدرضا امامی.

ترجمه:

خداوند سبحان آسمان دنیا را با ستارگان زینت بخشید و گنبد گیتی را با انوار فروزان آن آرایش داد. از منت های خداوند این بود که سلطان اعظم و خاقان اکرم که از نظر حسب و نسب از اشرف پادشاهان روی زمین و از جهت اخلاق و ادب از گرامی ترین آنها می باشد. او مروج مذهب اجداد طاهرین و زنده کننده ی آثار پدران معصوم خود می باشد، شاه سلیمان صفوی موسوی این گنبد ملکوتی را که در اثر زلزله آسیب دیده بود مرمت کرد، و خرابی های آن را تجدید بنا نمود و اکنون گنبد مطهر مانند آفتاب تابان نورافشانی می کند و این عمل در سال یک هزار و هشتاد انجام یافت.

مسجد بالاسر

مسجد بالاسر قدیمی ترین بخش بنا پس از بخش مدفن است. این بخش دقیقا در کنار روضه منوره قرار گرفته است. زمان ساخت این مسجد در دوران غزنویان و در حدود سال 450 هجری قمری ساخته شده است. این مسجد از نظر کاشی کاری فوق العاده زیبا بوده و کاشی های لعاب دار بسیار زیبایی با طرح و نقش و نوشته ها در آن به کار رفته است. همچنین در این بخش از حرم می توان آینه کاری های بسیار زیبایی را مشاهده کرد که در مقرنس کاری نیز تکرار شده اند و نمایی زیبا به مسجد بالاسر داده اند. در این مسجد کتیبه های فراوانی وجود دارد که هر یک در تاریخی نگاشته شده اند و قدیمی ترین آنها در سال 1119 هجری قمری است.

سرداب

سردابی که اکنون وجود دارد در گذشته وجود نداشته است و دلیل آن نیز بالا آمدن سطح حرم است به گونه ای که با همسطح سازی سطح روضه منوره با با بخش های دیگر حرم این سرداب شکل گرفت. سقف سرداب، کف حرم است و در واقع قبر اصلی تا سه متر زیر قبر فعلی واقع شده است. در حال حاضر ضریحی که در گذشته بر روی قبر موجود در حرم قرار گرفته بود را به سرداب منتقل کرده اند و هم اکنون در آنجا واقع شده است.

ضریح ها

از مهمترین بخش های حرم امام رضا ضریح های آن است. با اطلاعاتی که وجود دارد نخستین ضریح حرم در دوران شاه طهماسب صفوی ساخته شد که در واقع ضریحی با ترکیب چوب، طلا و نقره بوده است. در این ضریح کتیبه ای وجود داشت که متن آن به این شرح است: "در عهد سلطنت بنده شاه ولایت شاه طهماسب صفوی این محجر مبارک در این مکان مقدس نصب گردید. سنه۹۵۷" در سال های بعد و با فرسوده شدن این ضریح، در دوران شاهرخ میرزا، نوه نادرشاه افشار، ضریح دیگری به حرم هدیه شد که ضریح نگین نشان نام گرفت. این ضریح از جنس فولاد ساخته شده بود و به جواهراتی همچون یاقوت و زمرد مزین شده بود. این ضریح تا 267 سال بر روی قبر قرار داشت و حتی پس از نصب ضریح سوم و چهارم نیز این ضریح در زیر آنها قرار داشته است اما زمانی که ضریح پنجم نصب شد این ضریح به سرداب منتقل گشت و در زیر ضریح چهارم قرار داده شد.

ضریح سوم در دوران فتحعلی شاه قاجار بر روی ضریح قبلی نصب شد. این ضریح فولادی بود و بر روی آن ورقه های طلایی نصب شده بود. این ضریح فاقد کتیبه است و دقیقا مشخص نیست چه کسی آن را ساخته است. چند سال پس از ساخت، این ضریح مورد دستبرد قرار گرفت و والی شورشی خراسان طلا و نقره ضریح را تصرف کرد ولی در دوران ناصر الدین شاه ضریح تعمیر شد. چهارمین ضریح که با نام ضریح شیر و شکر و همچنین ضریح طلا و نقره معروف است در سال 1338 خورشیدی و در دوران سلطنت محمدرضا شاه پهلوی ساخته شد. این ضریح در طول، عرض و ارتفاع ابعادی برابر با 4 در 3.6 در 3.9 متر داشته و وزن آن به بیش از هفت تن می رسیده است. این ضریح به مدت 41 سال بر روی قبر قرار داشت. ضریح چهارم نیز همچون ضریح سوم بر روی ضریح دوم ساخته شده است و آن را در بر گرفته بود.

پنجمین ضریح که هم اکنون روی قبر نصب است در سال 1379 و در دوران جمهوری اسلامی ساخته شد. برنامه ریزی برای ساخت این ضریح از سال 1360 شروع شده بود ولی کار ساخت آن در سال 1372 و با طرحی از محمود فرشچیان ساخته شد. کار ساخت ضریح پنجم تا 1379 به طول انجامید. این ضریح با حجم عظیمی از طلا و نقره تزئین شده است و وزن آن به 12 تن می رسد. این ضریح ابعادی برابر با 4.78 در 3.73 در 3.96 متر داشته و در ساخت آن از فولاد و چوب گردو استفاده شده است. نصب این ضریح همزمان بود با نصب سنگ قبر جدید که سنگی سبز رنگ بوده است. این ضریح نیز همچون ضریح های قبلی دارای 14 دهانه است که به 14 معصوم اشاره دارد.

صحن ها

حرم امام رضا دارای چندین صحن است. صحن ها فضا های باز هستند که گرداگرد آنها را بنا های حرم پوشانده است. قدیمی ترین صحن حرم امام رضا صحن انقلاب است که در گذشته با نام هایی همچون صحن عتیق و صحن کهنه خطاب می شده است. این صحن همچنین مشهور ترین صحن و نمای حرم است و بسیاری از مهمترین مراسم های حرم در این صحن برگزار می شوند. صحن انقلاب ابعادی برابر با 104.5 در 64.5 متر داشته و چندین بنا در آن قرار گرفته است. از جمله این بنا ها سقاخانه مشهور حرم موسوم به سقاخانه اسماعیل طلایی است که در سال 1145 قمری ساخته شده است. سنگ آب این سقاخانه توسط نادرشاه افشار از هرات آورده شده است. سقاخانه در واقع آبخوری حرم است و گرداگرد آن شیر های آب قرار گرفته است.

صحن انقلاب دارای چهار ایوان است که مشهور ترین و مهمترین آنها ایوان طلای نادری است. این ایوان در سال 875 قمری ساخته شده است و اولین بار توسط شاه طهماسب صفوی و سپس توسط نادرشاه افشار طلاکاری شده است و از این رو با نام ایوان طلای نادری شناخته می شود. دیگر ایوان این صحن، ایوان غربی یا همان ایوان ساعت است که یک ساعت بزرگ آلمانی بر فراز آن قرار گرفته است. ایوان شمالی که با نام ایوان عباسی شناخته می شود دیگر ایوان این صحن است که همانطور که از نامش مشخص است در دوران شاه عباس صفوی ساخته شده است. ایوان بعدی ایوان نقاره خانه یا ایوان شرقی است که آن نیز توسط شاه عباس صفوی ساخته شده است و بر بالای آن نقاره خانه معروف حرم قرار گرفته است که در واقع گلدسته بزرگی است که در آن طبل ها و شیپور هایی قرار گرفته است و در زمان های خاصی به صدا درآورده می شوند. بخش دیگر صحن آزادی پنجره فولاد است که اعتقاد بر اعجاز آن وجود داشته و همواره تعداد زیادی از زائران در کنار آن عبادت می کنند.

دیگر صحن مهم حرم امام رضا صحن آزادی یا صحن نو است. این صحن در دوران فتحعلی شاه قاجار ساخته شد و ابعاد آن برابر با 51 در 81 متر است و در ضلع شرقی حرم جای گرفته است. از مهمترین بخش های این صحن می توان به ایوان طلای ناصری یا همان ایوان غربی اشاره کرد که با نام باب السعاده نیز شناخته می شود. این ایوان در سال 1282 هجری توسط عضدالملک قزوینی طلاکاری شده است. ایوان تلگراف خانه یا همان ایوان شمالی دیگر ایوان این صحن است با نام باب الحکمه نیز شناخته می شود. ایوان ساعت یا ایوان جنوبی دیگر ایوان این صحن است که ساعتی بر فراز آن قرار گرفته است و در آن کتیبه ای وجود دارد که ساخت این صحن به فرمان فتحعلی شاه قاجار در آن مکتوب شده است. ایوان شرقی یا ایوان باب السلام دیگر ایوان این صحن است. در میان صحن آزادی می توان حوض زیبایی را مشاهده کرد. برخی سخنرانی های مذهبی در این صحن انجام می شوند.

در دوران جمهوری اسلامی چندین صحن به حرم امام رضا افزوده شد که از جمله آنها می توان به صحن جامع رضوی، صحن جمهوری اسلامی، صحن کوثر، صحن قدس، صحن هدایت و... اشاره کرد. در این بین صحن جامع رضوی بزرگترین صحن در تمام حرم محسوب می شود. ساخت این صحن در سال 1366 آغاز شد و مساحت آن برابر با 117.584 متر مربع است شامل 363 متر طول و 167 متر عرض است. این صحن محل برگزاری مراسم های پر تعداد است. این صحن دارای سه ایوان، دو سردر، 55 غرفه و.. است و از این رو صحنی بسیار بزرگ محسوب می شود. صحن جمهوری اسلامی دیگر صحن بزرگ حرم است که در سال 1368 ساخته شده است. این صحن دارای چهار ایوان است و بخش هایی همچون سقاخانه نیز دارد.

رواق ها

حرم امام رضا دارای تعدادی رواق است. رواق ها فضا های وسیع و سرپوشیده ای هستند که برای تجمعات و مراسم ها از آنها استفاده می شود. از جمله این رواق ها رواق امام خمینی است که در واقع در گذشته صحن بوده و سپس مسقف شده است. این رواق ستون دار بسیار بزرگ و باشکوه است و مراسم های پرتعداد در آن برگزار می شود. طبق رسمی که در دوران رهبری سید علی خامنه ای وجود دارد هر ساله در اولین روز سال جدید او در حرم امام رضا و در این رواق برای جمع کثیری از مردم سخنرانی می کند. دیگر رواق مهم حرم، رواق دارالمرحمه است که در سال 1392 ساخته شده است. این رواق بسیار بزرگ و زیباست و در آن به طور گسترده ای از آینه کاری استفاده شده است به گونه ای که از دیوار ها گرفته تا ستون ها و سقف رواق یکپارچه آینه کاری بوده و زمانی که لوستر های عظیم رواق روشن می شوند تلالو نور در سراسر رواق زیبایی خاصی به آن می دهد.

اما کهن ترین رواق حرم، رواق دارالحفاظ است که در دوره تیموریان و تقریبا همزمان با مسجد گوهرشاد ساخته شده است. این رواق 217 متر مربع مساحت داشته و در نزدیکی روضه منوره قرار دارد. دارالحفاظ دارای آینه کاری های بسیار زیبایی است. دیگر رواق مهم حرم امام رضا، رواق دارالحجه است که در زیر صحن انقلاب قرار گرفته است. این رواق بزرگ 6799 متر مربع مساحت داشته و در ساخت آن از انواع هنر های اصیل ایرانی استفاده شده است. این رواق باشکوه دارای شمار زیادی ستون بوده و سقف و دیوار های آن به صورت بسیار زیبایی آینه کاری شده است. رواق دارالسرور دیگر رواق مهم حرم است که از مهمترین راه های ورود به روضه منوره است. این رواق نیز بسیار باشکوه بوده و به صورت پلکانی ساخته شده است. این رواق به یک درب طلای عظیم ختم می شود که آن را به روضه منوره متصل می سازد.

موزه ها

حرم امام رضا دارای چندین موزه است که مهمترین آنها موزه مرکزی است. این موزه دربرگیرنده شمار زیادی آثار تاریخی و فرهنگی از دوره های مختلف تاریخی است. از جمله آنها می توان به تسلیحات و ادوات نظامی دوره های مختلف تاریخی اشاره کرد. دیگر آثار این موزه شامل اجزائی است که در طول قرن ها در حرم مورد استفاده قرار گرفته است که از جمله آنها می توان به ضریح های قبلی اشاره کرد. از دیگر گنجینه های این موزه می توان به مواردی همچون گنجینه تمبر و اسکناس، گنجینه ظروف، گنجینه نجوم و ساعت، گنجینه سکه و... اشاره کرد که هر کدام نشان دهنده تاریخ غنی منطقه خراسان هستند. دیگر موزه حرم امام رضا موزه فرش است که در بر گیرنده تعداد زیادی فرش های نفیس دستباف در آن به نمایش در آمده اند که بسیاری از آنها قدمت تاریخی دارند.

موزه قرآن و نفایس دیگر موزه مهم حرم است که در کنار موزه مرکزی قرار گرفته است. این موزه دارای تعداد زیادی قرآن از دوره های مختلف تاریخی است. از دیگر آثار موجود در این موزه می توان به تابلو های محمود فرشچیان اشاره کرد که برخی از مهمترین آثارش را به این موزه هدیه کرده است. از جمله این آثار می توان به عصر عاشورا و یتیم نوازی اشاره کرد. دیگر بخش این موزه به آثار اهدایی سید علی خامنه ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی، مربوط می شود که شامل تعداد زیادی کتب خطی، تابلو، سکه، ظروف و... می شوند. حرم امام رضا دارای یک موزه مردم شناسی نیز هست که در حمام مهدی قلی بیگ ایجاد شده است و در غرب حرم واقع شده است. حمام مهدی قلی بیگ حمامی تاریخی است که در دوران صفویه وقف حرم شده است و به مدت چهار قرن مورد استفاده بوده است.

مسجد گوهرشاد

سال هاست نام مسجد گوهرشاد با حرم امام رضا گره خورده است. این مسجد که در دوران تیموریان بنا شده است در ابتدا در کنار حرم قرار داشته و سپس در طول سالها و در پی توسعه حرم این مسجد به جزئی از حرم تبدیل شده است. از مسجد به واسطه معماری خود بسیار مورد توجه است و از جمله مهمترین بنا هایی است که از دوره تیموریان بر جای مانده است. مهم ترین شاخصه این مسجد گنبد فیروزه ای رنگ بزرگ آن است که از نظر حجم و ارتفاع از گنبد اصلی حرم نیز بزرگ تر است. این گنبد فیروزه ای رنگ ارتفاع 41 متری دارد و از این رو 10 متر از ارتفاع گنبد اصلی حرم بلند تر است. گنبد این مسجد با کاشی های فیروزه ای زیبا تزئین شده است و در اطراف آن نیز با خط ثلث نوشته هایی وجود دارد.

دیگر بخش مهم مسجد گوهرشاد محراب آن است. این محراب بسیار زیبا بوده و از سبک خاصی از مقرنس کاری استفاده می کند که در کمتر جایی دیده شده است. دیگر بخش مهم این مسجد صحن اصلی است که با نام ایوان مقصوره نیز شناخته می شود که مساحتی 500 متر مربعی دارد. منبر اصلی این مسجد که هم اکنون با نام منبر صاحب الزمان شناخته می شود منبری چوبی است که با چوب گردو و گلابی در دوران فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است. این مسجد همچنین دو مناره دارد. مسجد گوهرشاد در طول سالها با حوادث مختلفی از جمله زمین لرزه و حمله روبرو بوده است و از این رو در طول تاریخ چندین بار تحت تعمیر قرار گرفته است.

نکات مهم بازدید از حرم امام رضا

  • حرم امام رضا مهمترین مکان مذهبی در سراسر ایران است و از این رو رعایت شئونات اسلامی در آن اجباری است. از جمله اینکه خانم ها باید حتما چادر بپوشند و آقایان نیز باید با لباس مناسب باشند. از ورود کسانی که لباس های نامناسبی همچون شلوارک تا رکابی به تن دارند جلوگیری می شود.
  • به جز موزه، بازدید از تمامی بخش های حرم از روضه منوره گرفته تا صحن ها، رواق ها و... کاملا مجانی بوده و هیچ هزینه ای دریافت نمی شود.
  • خوابیدن در حرم ممنوع بوده و خادمان با افرادی که در رواق ها بخوابند برخورد می کنند.
  • حرم امام رضا و به خصوص روضه منوره همواره و در تمام طول سال شلوغ است که به خصوص در روز هایی که مناسبت مذهبی خاصی دارند همچون مبعث، تولد امامان شیعه و... میزان شلوغی بسیار بیشتر خواهد شد. در این بین روز تولد و درگذشت امام رضا حرم آنقدر شلوغ می شود که حتی ممکن است نتوان به برخی رواق ها وارد شد. شلوغ ترین جای حرم در اطراف ضریح است به گونه ای که رسیدن به ضریح بسیار سخت بوده و با فشار شدید جمعیت روبرو خواهید شد. از این رو اگر ضعیف هستید یا مشکل قلبی یا تنفسی دارید از نزدیک شدن به ضریح جدا خودداری کنید.
  • حرم امام رضا بسیار بزرگ است و اگر بخواهید همه بخش های آن را ببینید بهتر است از کفش مناسب استفاده کنید تا پا هایتان خسته نشوند.
  • به واسطه شلوغی و بزرگی حرم ممکن است کودکان گم شوند. در حرم بخش هایی برای افراد گم شده وجود دارد اما در صورت امکان از به همراه بردن کودکان خودداری کرده و اگر مجبور به این کار شدید به شدت از کودک خود محافظت کنید تا گم نشود.
  • ورود غیر مسلمانان به صحن ها آزاد است اما غیر مسلمانان اجازه ورود به بخش اصلی حرم یعنی بخش هایی همچون روضه منوره را ندارند. البته در ورودی حرم دین و مذهب کسی سوال نمی شود ولی ممکن است مشکلی ایجاد شود.
  • در ورودی های حرم افراد تفتیش می شوند پس از همراه بردن هر گونه وسیله ای که به عنوان سلاح از آن بتوان استفاده کرد (همچون کارد میوه خوری) خودداری کنید چرا که ضبط شده و ممکن است مشکلاتی برای شما ایجاد شود.
  • افراد معلول و کسانی که توان راه رفتن ندارند می توانند از ویلچر هایی که از طریق حرم در اختیار آنها قرار داده می شود استفاده کنند.
  • حرم امام رضا به صورت 24 ساعته و در تمام طول سال باز است ولی ممکن است بخش های کوچکی برای کار هایی همچون تعمیرات بسته باشند. همچنین در برخی مناسبت های خاص همچون غبار روبی حرم به خصوص زمانی که با حضور رهبر جمهوری اسلامی برگزار شود بخش های بزرگی از حرم بسته می شوند.
  • جیب بر ها در حرم امام رضا حضور فعالی دارند و به خصوص در بخش هایی که بسیار شلوغ است ممکن است مورد جیب بری قرار بگیرید. از این رو تاکید می شود که هیچ چیز با ارزشی را در جیب خود قرار ندهید و کیفت دستی نیز به همراه نداشته باشید. در حرم بخش های زیادی برای امانات ایجاد شده است که افراد می توانند اشیاء با ارزش خود را به آنها بسپارند.
  • ورود به داخل رواق ها با کفش ممنوع است. به این منظور کفشداری های بسیاری در حرم ایجاد شده اند که می توانید کفش خود را در آنجا قرار داده و کد مخصوصی دریافت کنید. این کد را تا زمانی که کفشتان را تحویل می گیرید همراه خود نگهدارید.
  • در بخش داخلی رواق ها آنتن موبایل قطع می شود. از این رو اگر با کسی به حرم رفته اید و می خواهید بعد از زیارت او را پیدا کنید روی موبایل حساب نکنید و یک جای خاص را به عنوان نشان انتخاب کنید تا بتوانید همدیگر را پیدا کنید.
  • برخی صحن ها و رواق ها در هنگام برگزاری نماز بسته می شوند و از این رو اگر نمی خواهید در نماز شرکت کنید بهتر است از ورود به این صحن ها خودداری کنید.
  • اگر به نذورات اعتقاد دارید می توانید نذورات نقدی خود را به دفاتری که برای این کار در حرم ایجاد شده است بدهید. همچنین اگر می خواهید چیزی را وقف حرم کنید می توانید از طریق همین دفاتر اقدام کنید.
  • به دلیل بزرگی حرم بخش های زیادی برای راهنمایی زائران ایجاد شده است. برای اینکه بتوانید از همه جای حرم به خوبی بازدید کنید می توانید از این بخش ها راهنمایی بگیرید. همچنین این بخش ها می توانند شما را برای بازدید از سایر جاذبه های گردشگری مشهد نیز راهنمایی کنند.
  • مدت زمان بازدید از حرم امام رضا به خود شما بستگی دارد ولی اگر می خواهید از همه جای آن به خوبی بازدید کنید باید یک صبح تا عصر را در حرم بگذرانید. برای این کار نگران خدمات نباشید چراکه در تمامی حرم بخش های زیادی برای خدمات دهی به زائران در نظر گرفته شده است و از این رو می توانید مدت طولانی را در حرم بمانید.
  • دسترسی به حرم امام رضا بسیار راحت بوده و تمامی خطوط مترو و اتوبوس در کنار حرم ایستگاه دارند و همچنین می توانید از تاکسی برای رسیدن به حرم استفاده کنید.

ایران / مشهد /

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

مذهبی

آرامگاه

" "

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی