ارگ بم یک دژ شهر عظیم در شهر بم در جنوب کرمان است. ارگ باشکوه بم در دوره شاهنشاهی ایران هخامنشی بنیاد نهاده شد ولی بنایی که اکنون مشاهده می کنیم در دوران شاهنشاهی ایران ساسانی به این صورت درآمد. این بنای شگفت انگیز به عنوان یکی از مهمترین یادگار های ایران باستان به شمار می آید و از بسیاری جهات همچون آشنایی با معماری آن دوران حائز اهمیت است. این بنا در سال 2002 و در جریان زمین لرزه ای مهیب آسیب دید ولی با کمک کشور های مختلف جهان مرمت و بازسازی شد. در ادامه با بگردم همراه باشید تا با بررسی ارگ بم، بیشتر با این بنای زیبا و باشکوه آشنا شویم.

ارگ بم چه زمانی ساخته شد؟

بنابر شواهد و مدارک و همچنین تحلیل های باستان شناسی مشخص شده است اولین بار در اواسط فرمانروایی هخامنشیان بود که در مکان فعلی ارگ بم قلعه ای نظامی برپا شد. این قلعه زیاد بزرگ نبود و بیشتر برای جای دهی سربازان ایجاد شده بود. پس از هخامنشیان، اشکانیان بر اریکه شاهنشاهی ایران نشستند و شهر بم و ارگ آن تغییر و تحولات بسیاری به خود دیدند. در دوران شاهنشاهی ایران اشکانی بود که شهر کنونی بم بنا نهاده شد و ارگ بم نیز گسترش بسیار یافت. در این دوره ارگ بم نه تنها شامل یک دژ دفاعی بود بلکه شهر را نیز در خود جای داده بود به گونه ای که شهر بم در واقع همانی بود که در میان قلعه محصور گشته بود. بخش مرکزی قلعه نیز تغییر و تحولاتی را شاهد بود و بر استحکام و شکوه آن افزوده گشت.

در اواخر شاهنشاهی اشکانیان، اردشیر بابکان به همراهی دیگر پارس ها، قیام کرد. شاهنشاه اردشیر در جنگ هایی که با اشکانیان داشت به شهر بم رسید و ارگ بم را تصرف کرد. شاهنشاهان ساسانی از همان ابتدا توجه ویژه ای به استحکامات دفاعی داشتند و مشاهده می شود که حتی در قلب کشور نیز که طبیعتا از دسترس دشمن به دور بوده است استحکامات فراوانی ساخته اند. از نمونه این استحکامات می توان به دژ رودخان در گیلان و دژ شاپورخواست (فلک افلاک) در لرستان اشاره کرد. از این رو در دوره شاهنشاهی ایران ساسانی بود که ارگ بم گسترش چشمگیری به خود دید. در این دوره دیوار های قدیمی جای خود را به دیوار هایی مستحکم و ضخیم دادند و بر روی دیوار ها برجک های نگهبانی ساخته شدند تا هر جنبنده ای از فرسنگ ها آنسو تر در دید باشد.

از دیگر کار هایی که در دوره ساسانی در ارگ بم انجام گرفت، گسترش بخش شهری آن بود چرا که نیاز به وجود خانه های بیشتر باعث می شد مردم خانه هایی در خارج از ارگ بسازند و این موضوع امنیت آنها را تحت الشعاع قرار می داد. ولی با گسترش دیوار های ارگ، خانه های بیرون ارگ نیز در پناه دیوار قرار گرفتند. همچنین دژ مرکزی نیز با شکوه و زیبایی تمام بازسازی و مستحکم تر شد. از این رو ارگ بم در این دوره به دژی نفوذ ناپذیر تبدیل شده بود به گونه ای که وقتی دروازه های آن بسته می شد هیچ کس توان ورود و خروج به آن را نداشت. ارگ همواره نیرویی مسلح و آماده نبرد در خود داشت و اینگونه مردم شهر بم در آرامش و امنیت به سر می بردند. با وجود این تدابیر، ارگ بم تا سقوط ساسانیان هیچ گاه مورد حمله قرار نگرفت و تنها در زمان فروپاشی ایران بود که عرب ها توانستند به ارگ برسند.

در دوران اشغال ایران به دست عرب ها، ارگ بم همچنان محل زندگی حاکم شهر و مردم بود. این دوران مصادف بود با اسلامی کردن ارگ به گونه ای یکی از نخستین مساجد در تمام ایران به نام مسجد "الرسول" در این دوران در ارگ بنا نهاده شد. در این دوره خوارج که در جنگ صفین از علی ابن ابیطالب شکست خورده بودند به کرمان و بم گریختند و در این ارگ مستقر شدند. در سال های بعد یعقوب لیث صفاری توانست بم و ارگ تاریخی آن را از اشغال عرب ها آزاد کند. پس از صفاریان، سامانیان بر دژ تسلط یافتند و همچنان از آن استفاده می کردند. در این دوره نیز بنا هایی همچون مساجدی در ارگ ساخته شد که بعد ها گسترش یافت. در این دوران ارگ بم نه تنها مرکزی برای حکومت حاکمان و زندگی مردم، بلکه یکی از محل های اصلی تجارت در منطقه شرق ایران نیز بود. به گونه ای که تاریخ نگاران از وفور کالا هایی همچون پارچه های نخی، خرما و مشتقات درخت نخل و... سخن گفته اند.

پس از حمله مغول ها به ایران، ارگ بم نیز در امان نماند و مورد حمله قرار گرفت. پس از این حمله و در دوران حکومت ایلخانان بر ایران، حکومت کرمان و مناطق اطراف آن به خاندان قره قتاییان سپرده شد که از 1240 تا 1363 میلادی ادامه داشت. در این دوران ارگ بم به عنوان یکی از مهمترین توقف گاه های میان جاده ابریشم شناخته می شد و از این رو بار دیگر تجارت آن رونق گرفت. در این زمان بود که مردم بم و کرمان شروع به پرورش کرم ابریشم کردند و اینگونه با وجود آب و هوای نامساعد منطقه توانستند صنعت ابریشم بافی را در این بخش از ایران زنده کننده. در سال 1502 که صفویان به قدرت رسیدند، شاه اسماعیل صفوی توانست کرمان و مناطق اطراف آن را نیز مانند دیگر بخش های ایران زیر یک پرچم متحد کند. در این عصر به واسطه آرامش و ثبات در ایران، ارگ بم نیز پیشرفت هایی داشت و برای مثال کاخ چهار فصل ارگ در این دوره ساخته شد.

در اواخر دوره صفویه ارگ بم شاهد هجوم افاغنه بود ولی به خوبی در برابر آنها مقاومت نمود و نهایتا نیرو های مهاجم نتوانستند آن را تصرف کنند. در دوره زندیه ارگ بم ثبات و آرامش داشت ولی زمانی جنگ قاجار ها و زندیان در گرفت و آتش آن به کرمان و بم کشیده شد وضعیت ارگ نیز ملتهب گشت. در اواخر دوره زند، لطفعلی خان زند به ارگ بم پناه برد ولی توسط قاجار ها دستگیر شد. در دوران قاجار ارگ بم در ابتدا همان کاربری اولیه خود را داشت ولی هر چه می گذشت بیش از پیش نظامی می شد و تعداد بیشتری سرباز در آن جای می گرفتند. از این رو بود که مردم کم کم از ارگ خارج شدند و در خارج از شهر سکنی گزیدند. در سال 1880 میلادی ارگ بم تقریبا از سکنه غیر نظامی خالی شده بود. در این دوره برنامه ای جهت تخریب بخش های عمده بنا و تبدیل آن به باغ مطرح شد که عملی نشد.

در دوره پهلوی در ابتدا از ارگ بم به عنوان یک پادگان نظامی استفاده می شد ولی پس از مدتی از نظامیان خالی شد و به عنوان یک جاذبه گردشگری و اثر ملی مورد توجه قرار گرفت. در این دوره مرمت و رسیدگی به ارگ شروع شد و بخش های مختلفی از آن مرمت شدند. در دوره جمهوری اسلامی از همان ابتدا ارگ بم به عنوان یک جاذبه گردشگری مورد استفاده قرار میگرفت. در این دوره بود که در سال 2002 بم دچار زمین لرزه مهیبی شد و بخش عمده ارگ بم تخریب شد ولی با کمک های جهانی روند بازسازی بنا با شتاب پیش گرفته شد و به سرعت بخش عظیمی از آن بازسازی شد.

معماری ارگ بم

بخش عمده ارگ بم در دوره اشکانی و ساسانی به شکل کنونی درآمده است. از این رو سبک معماری این دو دوره تاریخی بیشترین تاثیر را بر شکل و ظاهر کنونی بنا داشته است. در نگاه اول ارگ شبیه به دیگر دژ هایی است که در دوره ساسانی ساخته شد می توان متوجه شد هدف اصلی و اولیه ساخت بنا همانا احداث یک دژ دفاعی بوده است. ارگ بم مساحتی 180 هزار متر مربعی دارد و در ارتفاع 1815 متری از سطح دریا واقع شده است. در ادامه هر یک از بخش های ارگ بزرگ را بررسی می کنیم.

بخش حاکم نشین

بخش حاکم نشین ارگ بم در واقع قلب آن است. در این سبک از ساخت دژ های نظامی که بعد ها در اروپا نیز مورد استفاده قرار گرفت، ارگ به گونه ای ساخته می شد مقر حکومت در مرکز آن باشد و شهر در گرداگرد آن گسترده شده باشد. برخی از مهمترین بخش های ارگ در این بخش قرار گرفته اند که از جمله آنها اصلی ترین چاه آب آن است. این چاه آب 40 متر عمق داشته و بخش عمده آب ارگ را تامین می کرده است. دیگر بخش های حاکم نشین، اصطبلی بوده که گنجایش 200 اسب را داشته است. در مرکز این بخش و در ارتفاع 61 متری از سطح ارگ، کاخ حکومتی قرار داشته است که شامل یک بخش تابستانی و یک بخش زمستانی بوده است. همانطور که انتظار می رود بخش حاکم نشین از شکوه خاصی برخوردار بوده و جای جای دارای تزئینات است.

این بخش همچنین دیوار محافظ خاص خود را دارد که باعث شده حتی در صورت سقوط بخش رعیت نشین شهر، این بخش همچنان بتواند در برابر دشمن مقاومت کند. قلب بخش حاکم نشین را کاخی سه طبقه به نام کاخ چهار فصل تشکیل می دهد. این کاخ در دوره های مختلف ساخته شده است ولی در دوره صفویه به شکل کنونی درآمده و یکپارچه شده است. به دلیل ساخته شدن آن در دوره های مختلف تاریخی، معماری بخش های مختلف آن با هم تفاوت هایی دارد.

بخش رعیت نشین

بخش بزرگ ارگ بم که به زندگی مردم معمولی اختصاص داشت در پیرامون بخش حاکم نشین ساخته شده است. در این بخش خانه ها، مدرسه ها، معابد و... ساخته شده اند. در حال حاضر بیش از 400 خانه در ارگ شناسایی شده است. بخشی از این خانه ها که برای سکونت افراد معمولی بوده اند دارای 2 تا 3 اتاق هستند، بخشی از خانه ها که افراد متوسط در آن سکونت می کردند دارای 3 تا 4 اتاق هستند و بخش کوچکی از خانه ها نیز که افراد متمول در آن زندگی می کردند بیش از 4 اتاق داشتند و از سویی دارای باغچه و اصطبل نیز بوده اند. خانه های افراد متمول معمولا به صورتی ساخته شده بود که بخشی از آن برای تابستان و بخشی برای زمستان مورد استفاده قرار می گرفت. بخش عمده این خانه ها با استفاده از خشت ساخته شده اند و همین موضوع باعث شده بود این بنا پیش از زمین لرزه سال 2002 به عنوان بزرگترین سازه خشتی جهان شناخته شود. در این بخش همچنین می توان بادگیر های متعددی را مشاهده کرد که بر فراز خانه ها ساخته شده بودند. برخی خانه ها یک بادگیر و برخی چند بادگیر داشته اند که موجب می شده زندگی در ارگ در فصل گرم تابستان امکان پذیر باشد. بخش رعیت نشین ارگ بم همچنین شامل تعدادی مدرسه، بازار، میدان، مسجد، اصطبل و... است.

برج های ارگ

برج هایی مدور با دیدی 360 درجه در جای جای بنا قرار گرفته اند. این برج ها به منظور دیده بانی و همچنین تیر اندازی به مهاجمان ساخته شده اند و از این رو می توان شکاف هایی در بدنه آنها مشاهده کرد که برای تیراندازی تعبیه شده بودند. برخی از این برج ها تزئینات نیز دارند که در واقع هم تزئینات است و هم باعث استحکام بیش از پیش برج شده است. از جمله می توان به نما های پلکانی زیر برج ها اشاره کرد که به زیبایی ساخته شده اند تا نه تنها وزن سر برج را مهار کنند بلکه بر زیبایی آن نیز بیفزایند. در مجموع تعداد 29 برج بلند دیده بانی در گرداگرد ارگ بم ساخته شده است که فاصله معینی ندارند ولی اغلب سعی شده در مکان های مرتفعی ساخته شوند تا دید بهتری داشته باشند. علاوه بر این برج های عظیم دیده بانی، تعداد 67 برج نگهبانی نیز در ارگ بم وجود دارد. این برج ها بیشتر به منظور تیراندازی ساخته شده بودند و از این رو ارتفاع آنها نسبت به برج های دیده بانی کمتر است تا تیراندازان با راحتی بیشتری دشمن را نشانه بگیرند. همچنین در برخی بخش ها می توان نیم برج هایی را مشاهده کرد.

دیوار ها

دیوار های ارگ بم به صورت استادانه ای و تو در تو ساخته شده اند. سبک ساخت دیوار ها به گونه ای است که چنانچه دشمن می توانست از یک دیوار عبور کند، با دیوار دیگری روبرو می شد و اینگونه با سقوط یک دیوار، دیوار های دیگر همچنان برای دفاع باقی می ماندند. پیچ و تاب های دیوار ها نیز باعث می شد مهاجمان برای ورود به دژ مجبور باشند مسیر طولانی تری را طی کنند که به این صورت در طول مسیر توسط کماندارانی که بر فراز دیوار ها بودند مورد حمله قرار می گرفتند. با این حال دیواره های ارگ بم شامل دو دیواره اصلی است. اولین دیوار که دیواری طولانی تر است از بخش رعیت نشین شهر محافظتی می کرد و دیوار دوم نیز دژ را در بر می گرفت. دیواره های بیرونی 18 متر ارتفاع دارند. ضخامت دیوار ها متفاوت است ولی در برخی قسمت ها تا نزدیک به 7 متر نیز می رسد.

وجود چنین ضخامتی باعث می شد دیوار ها از گزند منجنیق ها در امان باشند و از سویی تعداد سربازان بیشتری بتوانند بر روی آنها مستقر شوند. دیوار های ارگ بم از مصالح مختلفی ساخته شده اند به گونه ای که در بخش های پر خطر که امکان حمله دشمن بیشتر بوده است دیوار هایی از جنس سنگ را شاهد هستیم ولی در بخش هایی که کمتر احتمال حمله دشمن وجود داشت دیوار ها از جنس خشت ساخته شده اند. بخش های عمده دیواره ها با ملات پوشانده شده اند تا ظاهری یکدست داشته باشند. همچنین از تزئینات دیوار ها نیز غلفت نشده است و دیوار ها به خصوص در بخش های داخلی دارای تزئیناتی هستند که شامل طرح های پلکانی و قوسی شکل است. در جای جای دیوار ها می توان کنگره هایی را مشاهده نمود که به منظور پناه گرفتن تیراندازان ساخته شده بود و از سویی در میانه دیوار ها نیز شکاف هایی برای تیراندازی تعبیه شده است.

دروازه های ارگ بم

ارگ بم دارای چهار دروازه بوده است. این دروازه ها از جنس سنگ و خشت ساخته شده بودند تا بتوانند در برابر نیروی منجنیق ها دوام بیاورند. در دو سوی دروازه ها می توان برج هایی را مشاهده کرد که به منظور محافظت از دروازه ساخته شده بودند. این برج ها از سطح دروازه جلو تر هستند تا پوشش مناسبی برای حفاظت از دروازه فراهم کنند. در حال حاضر تعدادی از این چهار دروازه از بین رفته اند و دیگر وجود ندارند. دروازه اصلی بنا که محل عبور و مرور به داخل و خارج از ارگ بوده است به بازاری ختم می شده است.

مساجد ارگ

از زمان اشغال ارگ بم توسط اعراب، مساجدی در آن ساخته شد. همانطور که گفتیم نخستین این مساجد، مسجد الرسول بود که یکی از نخستین مساجد در تمام ایران به شمار می رود. در سال های بعد نیز حکومت هایی که ارگ را در تصرف خود داشتند مسلمان بودند و از این رو مساجدی در آن ساختند یا بنا هایی از آن را به مسجد تبدیل کردند. مهمترین این مساجد در دوره سامانیان و همچنین سلجوقیان ساخته شدند. از جمله بنا هایی که به مسجد تبدیل شدند نیز غرفه های تجار بودند که در دوران صفویه به مسجد جامع، مسجد پیامبر و حسینیه تبدیل شدند. اصلی ترین مسجدی که هم اکنون در ارگ بم باقی مانده است، مسجد جامع آن است. این مسجد تا همین قرن اخیر نیز مورد استفاده مردم بوده است.

آب ارگ بم از کجا تامین می شد؟

ارگ بم دارای سه حلقه چاه درون خود است که مهمترین آنها در بخش حاکم نیشن آن قرار دارد. علاوه بر این چاه ها، دو رشته قنات نیز در این ارگ وجود داشته است. در کاوش های باستان شناسی، شبکه از این لوله های سفالی پیدا شده است که آب را از این قنات به بخش های مختلف ارگ هدایت می کرده است و از این رو باید گفت ارگ بم یکی از کهن ترین سیستم های لوله کشی شهری جهان را در خود جای داده بوده است. وجود این قنات ها و چاه ها درون ارگ باعث می شد مردم بتوانند در طول محاصره های طولانی نیز دوام بیاورند.

آسیب های بنا

مهمترین آسیبی که در طول هزاران سال که از ساخت ارگ بم می گذرد بر آن وارد شده است، ناشی از زمین لرزه سال 2002 بوده است. در طی این زمین لرزه تقریبا 80 درصد بنا تخریب شد و دیگر بخش ها نیز آسیب دیدند. از آنجا که ارگ بم یکی از میراث جهانی ثبت شده در یونسکو است، در همان ابتدای کار بسیاری از کشور های جهان آمادگی خود را برای کمک به مرمت و بازسازی بنا اعلام کردند. از جمله مهمترین این کمک ها از جانب سه کشور ژاپن، ایتالیا و فرانسه بود. ژاپن با اهدای 1.3 میلیون دلار و همچنین ساخت طرحی سه بعدی از ارگ بم کمک شایانی به بازسازی دقیق و مطابق شکل اولیه آن کرد. ایتالیا نیز که از جمله کشور های پیشرو در مرمت و بازسازی آثار باستانی است با اهدای 500 هزار دلار و همچنین فرستادن متخصصان مرمتگر آثار باستانی، مرمت و بازسازی بخش جنوب غربی بنا را بر عهده گرفت. ایتالیا سپس یک میلیون دلار دیگر نیز به مرمت ارگ بم اختصاص داد.

همچنین فرانسه با تهیه نقشه جامعی از ارگ بم در جهت بازسازی دقیق آن کمک کرد. بخش عمده عملیات بازسازی زیر نظر یونسکو صورت گرفت و اینگونه این بنا که میرفت پس از آن زمین لرزه برای همیشه از یاد ها پاک شود، دوباره بازسازی شد. دقت بازسازی ارگ که ناشی از همکاری مرمتگران ایرانی، ایتالیایی، فرانسوی و ژاپنی بوده است آنقدر خوب بوده که شاید در نگاه اول تصور نشود این بنا هرگز تخریب شده باشد. روند بازسازی ارگ بم همچنان ادامه دارد و در حال حاضر بخش عمده آن به طور کامل بازسازی و همچنین مستحکم سازی شده است که باعث می شود در صورت تکرار چنین فجایعی، شدت تخریب ها بسیار کمتر باشد. از این رو از مصالحی استفاده شده است که هر چند اصالت مصالح اولیه را ندارند اما باعث می شوند این بنا تاریخی به خوبی پابرجا بماند.

ارگ بم کجاست؟

ارگ بم در شهر بم و در جنوب کرمان قرار دارد. برای رسیدن به این بنای تاریخی باید از کرمان بیش از دو ساعت رانندگی کنید تا به بم برسید. ارگ بم در شمال شرقی شهر و در خیابان بهمن قرار دارد.

نکاتی برای بازدید از ارگ بم

  • ارگ بم در نیمه اول سال همه روزه از ساعت 9 صبح تا 7 بعد از ظهر باز است. ساعت بازدید از ارگ در نیمه دوم سال تا 5:30 عصر محدود می شود.
  • ارگ بم در روز های سوگواری رسمی تعطیل است.
  • بلیط ورودی به ارگ برای بازدید کنندگان داخلی 2 هزار تومان و برای بازدید کنندگان خارجی 15 هزار تومان تعیین شده است.
  • امکان بازدید از تمامی بخش های ارگ وجود ندارد از این رو تنها می توانید در مسیر های از پیش تعیین شده برای بازدید از ارگ بم اقدام کنید.

 

ایران / كرمان / ارگ بم

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

ارگ

قلعه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی