باغ فین یکی از مهمترین و زیباترین باغ های ایرانی است که در شهر کاشان قرار گرفته است. این باغ از چند جهت اهمیت دارد که اولین آنها معماری و زیبایی باغ آرایی آن است که از این جهت در بین بهترین و زیباترین باغ های ایران و جهان جای دارد. مورد دوم به گره خوردن نام حمام فین با بزرگترین نخست وزیر ایران دو قرن اخیر یعنی میرزا تقی خان امیر کبیر مربوط می شود که در حمام فین به دستور شاه قاجار کشته شد.

باغ ایرانی

بخش عمده کشور ایران در مناطق گرم و کویری واقع شده است. ایران همچنین سرزمینی خشک است و در بسیاری نقاط آن باران کمی می بارد. این موضوع سبب شده ایرانیان احترام فراوانی برای آب قائل باشند و آن را یکی از مقدس ترین عناصر هستی بدانند. کمبود آب همچنین سبب شده ایرانیان از بزرگترین مهندسان آب باشند به گونه ای که سیستم های آبی احداث شده در دوران های امپراتوری های سه گانه در جهان بی نظیر بوده است. اما ایرانیان تنها به مهندسی آب نمی پرداختند و آب از جمله مهمترین المان های معماری ایرانی بوده است. از طرفی به دلیل خشک بوده بخش عمده ایران، علاقه زیادی به درخت و سرسبزی وجود داشته است به گونه ای که شواهد تاریخی نشان می دهند در دوران امپراتوری های سه گانه هخامنشی، پارتی و ساسانی همواره ایران با افزایش مناطق جنگلی و مناطق زیر کشت روبرو بوده است.

چنین بوده است که دو عنصر درخت و آب به یکی از مهمترین المان های معماری ایرانی تبدیل شده است و باغ ایرانی را پدید آورده است. نخستین باغ ایرانی که از آن اطلاع داریم در دوران شاهنشاهی کوروش کبیر هخامنشی در پاسارگاد و در برابر کاخ امپراتوری ساخته شده است که همچنان بقایای جوی های آن وجود دارد و شواهد باستان شناسی طبیعی نشان دهنده باغی بزرگ و سرسبز در پاسارگاد بوده است. پس از کوروش کبیر باغ سازی ادامه یافت و باغ های بسیاری در ایران ساخته شد که تا سده های پیشین نیز ادامه داشته است. در باغ ایرانی سعی شده است فضایی بهشتی بازسازی شود و معمولا در باغ ها یک عمارت مرکزی نیز وجود داشته است که محل زندگی صاحب باغ بوده است. از جمله زیباترین باغ های ایرانی می توان به باغ ارم شیراز، باغ شاهزاده ماهان و البته باغ فین کاشان اشاره کرد.

تاریخچه

باغ فین از جمله قدیمی ترین باغ های ایرانی است. قدمت این باغ به درستی مشخص نیست و به دلیل اهمیت بنا های باغ حفاری زیادی در آن انجام نشده تا قدمت واقعی آن مشخص شود. هستند منابعی که قدمت باغ فین را به اوایل شاهنشاهی ایران ساسانی یعنی در دوران امپراتوری اردشیر بابکان نسبت می دهند. برخی اما بنای اولیه باغ را به رادمان پور ماهک یا همان یعقوب لیث صفاری نسبت می دهند که به نظر دیدگاه درستی باید باشد. در واقع منطقه ای که اکنون باغ فین در آن جای دارد به واسطه وجود چشمه ای در آن از دیرباز مورد توجه بوده است و احتمال دارد در زمان های بسیار دور این منطقه به عنوان زمین کشاورزی جهت احداث باغات میوه مورد استفاده قرار می گرفته است و کم کم مورد توجه بزرگان قرار گرفته و در آن عمارت هایی ساخته و بر وسعت و زیبایی باغ افزوده شده است.

با اینکه دقیقا نمی دانیم این باغ در چه زمانی ساخته شده است ولی می دانیم در دوران صفویه وجود داشته است. این باغ که گویا عمارتی نیز داشته است در دوران سلطنت شاه طهماسب اول صفوی بر اثر زلزله ای مهیب ویران می شود و تا سال ها متروک می ماند. اما زمانی که شاه عباس بزرگ، اصفهان را به پایتختی بر می گزیند، کاشان نیز در سایه اصفهان به پیشرفت ها و آبادانی های چشمگیری می رسد. شاه عباس به غیاث الدین جمشید کاشانی، معمار و دانشمند نامی آن دوران دستور بازسازی باغ فین را داد. او نیز طرح باغی نو را به جای باغ قدیمی که در زلزله تخریب شده بود پیاده می کند و از این رو باغی که در قدیم وجود داشته را با نام باغ کهنه و باغی که بدست شاه عباس ساخته شد را باغ فین نو می نامند. شاه عباس این باغ را با ترکیب مورد علاقه خود یعنی ترکیب عمارت، میدان چوگان و باغ می سازد. از این رو باغ فین نو دارای استحکامات و برج و باروی درخوری می شود که باعث شده نام "باغ شاه" بر آن اطلاق شود. شاه عباس دو باغ قدیمی و جدید را به هم پیوند می دهد و در میان آن ها زمینی برای چوگان ایجاد می کند.

از آنجا که طبیعت کاشان به گونه ای است که باران ها به صورت رگباری و سیل آسا می بارند، همواره سیل باعث آسیب هایی می شده است که شاه عباس برای جلوگیری از این اتفاق، سدی مستحکم ساخت که هنوز هم سنگ و ساروج آن بر جای مانده است. کار ساخت کاخ و برج و باروی باغ فین که در دوران شاه عباس شروع شده بود در دوران جانشینان او نیز ادامه پیدا می کند و این باغ به یکی از مهمترین تفرجگاه های شاهان صفوی تبدیل می شود. در سال های بعد شاه صفی یک طبقه به کوشک صفوی اضافه می کند که باعث افزایش ارتفاع و در نتیجه یک دید فوق العاده از محیط اطراف می شود. شاه صفی علاقه زیادی به این باغ داشت و بار ها به کاشان و باغ فین سفر کرد و نهایتا در یکی از این سفر ها در اثر زیاده روی در عیش و نوش درگذشت و در همان جا فرزندش شاه عباس دوم به جای پدر تاج گذاری کرد. یکی از مهمترین بخش های باغ که در دوران صفویه احداث می شود، بخش حمام هاست که بعدا به آن می پردازیم. از جمله دیگر بخش های باغ فین که در دوره صفویه ساخته شد، چشمه سلیمانیه است که از زیباترین بخش های باغ است.

پس از صفویه، نادرشاه افشار به تخت شاهی ایران نشست. تخت نادرشاه زین اسبش بود و تاجش کلاهخود بود. از این رو وقت کافی برای رسیدن به امور داخلی را نداشت و از این رو باغ فین از آن شکوه گذشته خود فاصله گرفت. در سال های بعد کریم خان زند، یکی از سرداران نادرشاه افشار، به تخت پادشاهی ایران تکیه زد و شروع به آبادانی کشور کرد. کریم خان در این باغ یک حیاط و چند اتاق ساخت که به آن خلوت کریم خانی می گویند (با خلوت کریم خانی کاخ گلستان اشتباه نشود). این بنا که از کریم خان زند در باغ فین بر جای مانده است یکی از محل های دنج و زیبای باغ فین محسوب می شود.

در دوران قاجار این باغ شاهد یکی از مهمترین اتفاقات خود بود. میرزا تقی خان فراهانی معروف به امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین شاه بود. امیرکبیر تلاش بسیاری کرد تا ایران را به قطار پیشرفت و ترقی که در قرن نوزدهم به سرعت در حال حرکت بود سوار کند. او در این اولین مدرسه مدرن را ساخت، ارتش را سازمان داد و در نهایت کاری که به قیمت جانش تمام شد کوتاه کردن دست درباریان از کار های مملکتی بود. با بدگویی های فراوان اطرافیان شاه، نهایتا امیرکبیر از صدارت برکنار شد و به کاشان تبعید گشت. سپس با بدگویی های بیشتر از جانب درباریان، ناصرالدین شاه حکم قتل امیرکبیر را صادر کرد. زمانی که جلادان به کاشان رسیدند امیرکبیر در حمام فین مشغول حمام بود که حکم اعدام را به او ابلاغ کردند. امیرکبیر چند خواسته همچون دیدن همسر و فرزندانش مطرح کرد که پذیرفته نشدند و نهایتا به او گفتند می تواند طریقه مرگش را انتخاب کند که او خواست رگش زده شود ولی پیش از مرگ با خونریزی، او را با پارچه ای خفه کردند. این اتفاق باعث بی آبرویی گسترده دربار ایران در بین کشور های خارجی شد به گونه ای که سفرای کشور های اروپایی در متن هایی این اقدام شنیع را تقبیح کردند که از جمله آنها سفیر بریتانیا و سفیر روسیه بودند.

باغ آرایی باغ فین

باغ فین نمونه ای اعلا از باغ آرایی ایرانی است. در میان باغ می توان جوی آبی را مشاهده کرد که کف آن با کاشی های آبی رنگ پوشیده شده است و از این رو آب بهتر خود را نشان می دهد. در میان این باغ می توان تعدادی فواره مشاهده کرد که صدای شر شر آب آنها انسان را از هر دغدغه ای دور کرده و احساس آرامش بی نظیری پدید می آورد. خوشبختانه در جای جای این باغ می توان فواره ها و آب نما هایی را مشاهده کرد و از این رو اگر در هر جای باغ قدم بزنید صدای دل انگیز آب روح شما را نوازش می دهد. این باغ دارای تعداد زیادی درخت نیز هست که از جمله آنها درختان سرو است. خنکای نسیم درختان باغ و سایه ای که بر روی جوی آب فتاده است به راستی بهشت را در ذهن متبادر می سازد و باعث می شود قدم زدن در باغ چونان قدم زدن در باغی از بهشت باشد.

در هر بخش باغ که گذر کنید می توانید حوض هایی را ببینید که بعضا به صورت چهارگوش ساخته شده اند و فواره ای کوچک در میان آنها خودنمایی می کند. هم اکنون تعداد زیادی فواره در باغ فین مشاهده می شود ولی در گذشته خبری از برق برای پمپ آب نبوده است. از این رو و با دانش دانشمندان ایران آن روزگار، آب ابتدا به استخری در پشت باغ سرازیر می شده است و سپس به دلیل اختلاف ارتفاع و از طریق لوله های سفالی قرار داده شده در جوی ها، به بالا پرتاب می شده است. این لوله ها به گونه ای ساخته شده بودند که ابتدای لوله قطر بیشتری نسبت به انتهای آن داشت و لذا به دلیل تفاوت فشار، آب با سرعت بالاتری از لوله به بیرون پرتاب می شده است. این کار که هم اکنون ساده به نظر می رسد در آن دوران به یک معجزه شباهت داشته است.

اما این آب ها آن هم در کویر خشک مرکزی ایران از کجا می آید؟ برخی باغ های ایران با چاه های پر آب و برخی با قنات آبیاری می شده اند اما باغ فین در کنار یک چشمه ساخته شده است. این چشمه با نام چشمه سلیمانیه شناخته می شود و محل آن در کوهی در نزدیکی باغ است. این چشمه ویژگی های خاصی دارد که از جمله آنها می توان به خروجی ثابت آن اشاره کرد که همواره در حدود 360 لیتر بر ثانیه بوده است. دمای آب نیز همواره 25 درجه سانتی گراد است که باعث شده همواره دمای معتدلی داشته باشد. این آب پس از ورود به بخشی به نام چشمه زنانه سرازیر می شود و در این بخش تقسیم می شود و به بخش های مختلف باغ می رود. این بخش هم اکنون یک چایخانه را در خود جای داده است.

بخش های باغ فین

باغ فین چندین کوشک و حمام و... را در خود جای داده است که در دوره های صفویه، زندیه و قاجاریه ساخته شده اند. در ادامه به هر یک از این بخش ها می پردازیم.

عمارت سر در

کوشک سر در ابتدای ورودی باغ فین قرار داشته و از این رو آن را سر در می نامند. این بنا با آجر ساخته شده و دو طبقه دارد که هر طبقه دارای تالار ها و اتاق های خاص خود است. از جمله بخش های این عمارت می توان به هشتی آن اشاره کرد که اتاق انتظار بوده است. این عمارت دید بسیار خوبی به باغ دارد و از این رو در بسیار مواقع محل برگزاری جشن ها و یا اقامت شاه بوده است. عمارت سردر از بنا هایی است که در دوره صفویه ساخته شده است.

کوشک صفوی

کوشک صفوی در محل تلاقی آبراهه های باغ ساخته شده است. نخستین بار شاه عباس بزرگ فرمان ساخت این کوشک را صادر کرد. در مرکز این کوشک یک حوض چهار ضلعی قرار گرفته است که با کف آن با کاشی های آبی پوشانده شده است. آب از بخش های دیگر باغ وارد این حوض می شود و باعث طراوت و سرزندگی کوشک بوده است. کوشک صفوی دو طبقه است و در آن ها از طاق هایی چند تایی استفاده شده است. سقف کوشک با اینکه گنبدی نیست ولی به گونه ای طراحی شده است که بیننده وقتی در زیر آن می ایستد گمان می کند با گنبدی بزرگ بر سر خود روبرو است. این کوشک دید بسیار خوبی به تمام بخش های باغ دارد و از این رو ایوان های آن محل مناسبی برای گذران یک بعد از ظهر رویایی شاهانه بوده است. دلیل ساخت این کوشک به آنجا بر می گردد که شاهان صفوی برای تفریح به باغ فین می رفتند و از این رو عمارتی در خور نیاز داشتند تا بتوانند از آنجا نیز امورات کشور را اداره کنند.

کوشک صفوی از جمله قدیمی ترین بخش های کاخ است. این کوشک در دوران صفویه در اوج شکوه و جلال خود قرار داشت و دیواره آن با نقاشی های زیبایی پوشانده شده بود. بعد ها در اثر حمله افاغنه و همچنین بلایای طبیعی این کوشک آسیب هایی دید و نقاشی های آن تخریب شد. در دوران قاجار بود که فتحعلی شاه این کوشک را تعمیر کرد و نقاشی هایی به آن افزود که البته بعدا و در دوران جانشینان او مورد بی مهری قرار گرفت و نقاشی ها با گچ پوشیده شد. در میان حوض این عمارت یک شترگلویی قرار دارد که در واقع لوله ای سفالین به شکل گردن شتر است. این شترگلویی باعث می شود آب به بیرون پرتاب شود و حالتی همچون چشمه ایجاد می کند. گردشگران نام حوض سکه را بر این حوض گذاشته اند و گمان می کنند اگر سکه ای درون آن بیندازند و این سکه به داخل حفره حوضه برود آروزیشان برآورده می شود!

کوشک قاجار

کوشک قاجاری که با نام شترگلوی فتحعلی شاهی نیز شناخته می شود در دوران این شاه ساخته شد. فتحعلی شاه به واسطه علاقه ای که به باغ فین داشت در طی فرمانی به حاج حسن خان صدراعظم اصفهانی که کاشان زیر فرمان او بود خواستار ساخت این عمارت شد. این کوشک شامل بخش هایی همچون حوض جوش، صفحه چهار ایوانی و البته شاه نشین است. این کوشک دارای نقاشی های بسیار زیبایی از صنیع الملک، عموی کمال الملک بوده است که در طی سالها بی توجهی از بین رفت ولی در اتفاقی عجیب عکس هایی که از آن توسط یک گردشگر فرانسوی ثبت شده بود یافت شد و به این صورت نقاشی ها توسط استاد مطیفی فر باز آفرینی شد به گونه ای که بخش های قدیمی نگهداشته شد و بخش های جدیدی به آن افزوده شد. در این نقاشی ها می توان نقش 18 پسر از خیل پسران فتحعلی شاه را مشاهده کرد. همچنین نقاشی هایی از شکار و بزم نیز در آن دیده می شوند.

اتاق شاه نشین

از جمله بخش هایی که در دوران محمد شاه قاجار به باغ فین افزوده شد اتاق شاه نشین است. در راستای ساختمان کوشک قاجاری یک سری اتاق های متصل به هم ساخته شده اند که در میان آنها یک اتاق بزرگ در مقابل حوض جوش قرار دارد که اتاقی بزرگ با تزئینات بسیار است. این اتاق دارای پنج در است که به بخش های مختلف باغ باز می شود و از این رو با نام اتاق پنج دری نیز شناخته می شود. این درب ها با شیشه های رنگارنگی تزئین شده اند که نه تنها برای زیبایی بوده است بلکه هر رنگ کاربرد خاص خود را داشته است. رنگ های سبز، آبی و سفید که در کنار هم قرار می گیرند آرامش بخش هستند و با ایجاد خطای دید باعث می شوند اتاق بزرگتر نمایانده شود. رنگ های قرمز، نارنجی و زرد نیز که رنگ های گرمی هستند باعث آرامش بیشتر اتاق می شدند و از طرفی اشتها آور نیز بودند. زمانی که رنگ های آبی و قرمز با هم تداخل پیدا می کردند رنگ بنفش را ایجاد می کردند که نه تنها رنگی شاهانه و زیباست بلکه باعث دور کردن حشرات نیز می شده چرا که رنگ بنفش باعث مختل کردن دید حشرات می شده است.

خلوت نظام الدوله

یکی از بخش هایی که در دوران قاجاریه در باغ فین ساخته شد، خلوت نظام الدوله بوده است. نظام الدوله داماد فتحعلی شاه قاجار بود که از ثروت بالایی برخوردار بود و باغ فین را برای اقامت و محل کار خود انتخاب کرده بود. نظام الدوله بخش های مختلف این باغ را به خود اختصاص داده بود. او یک حرمسرا نیز در کنار باغ ساخته بود که محل زندگی همسرانش بوده است. اما این بخش در سال های بعد تخریب شد. در سال 1346 بنای موزه ملی کاشان بر روی خرابه های خلوت نظام الدوله ساخته شده و از مهمترین جاذبه های گردشگری کاشان است. این موزه با اینکه بزرگ نیست اما حدود 400 قطعه اثر را که قدمت برخی از آنها تا 8000 سال پیش تخمین زده می شود را در خود جای داده است. این موزه دارای سه بخش باستان شناسی، صنایع دستی و مردم شناسی است.

حوض جوش

حوض جوش از ورودی های اصلی آب چشمه به داخل باغ فین است. این حوض از شگفتی های مهندسی آن دوران بوده است. این حوض دارای 160 حفره است که شامل 80 ورودی و 80 خروجی می شود. این حفره ها به گونه ای ساخته شده اند که همزمان 80 حفره آب را به بالا پرتاب می کند و در همان حال 80 حفره نیز آب را به درون خود مکش می کنند. از آنجا که این دو عمل به صورت یکسان و با یک حجم انجام می شود، حوض سر ریز نمی شود. آب پس از ورود به حوض جوش به طرف حوض معروف 12 فواره هدایت می شود. کف این حوض به صورت زیبایی کاشی کاری شده است

حوض 12 فواره

حوض دوازده فواره در نگاه اول همچون جوی آب است چرا که حوضی با طول زیاد و مستطیل شکل است. این حوض در دوران قاجاریه و سلطنت محمد شاه ساخته شده است و از آنجا که 12 فواره دارد با نام حوض 12 فواره شناخته می شود. این فواره ها لوله های سفالی هستند که همچون دیگر فواره های باغ به واسطه تفاوت قطر قسمت ابتدایی و تحتانی خود آب را به بالا پرتاب می کنند و البته از جاذبه زمین نیز کمک گرفته شده است.

حمام فین

باغ فین دارای دو حمام است که ممکن است در اولین ورود به باغ متوجه آنها نشوید. نخستین حمام این باغ با نام حمام کوچک شناخته می شود. این حمام قدمتی به اندازه قدیمی ترین بخش های باغ داشته و در دوران شاه عباس بزرگ ساخته شده است. کاشی کاری ها و تزئینات بنا از همان دوران شاه عباس باقی مانده است و از این رو حدود 500 سال قدمت دارد. این حمام بیشتر برای استفاده خدمه و مردم ساخته شده است چنانچه می دانیم در دوران قاجار در هر هفته یک روز یا روز هایی این حمام برای استفاده مردم باز بوده است. اما این حمام شاهد یک رویداد بزرگ بوده است که آن هم قتل امیرکبیر است که در سال 1230 خورشیدی و به فرمان ناصرالدین شاه قاجار در این مکان به قتل رسید. هم اکنون محلی که امیر کبیر در آن به قتل رسیده است نشانه گذاری شده است.

در دوره قاجاریه که این باغ دوباره رونق یافت، در کنار دیگر بنا های آن، یک حمام نیز ساخته شد. این حمام بزرگ تر از حمام صفوی است و از این رو حمام بزرگ نیز نامیده می شود. همچنین به واسطه اینکه حمام بزرگ توسط شاه یا بزرگان مورد استفاده قرار می گرفته است با نام حمام سلطنتی نیز شناخته می شود. این حمام با شکوه و جلال خاصی ساخته شده است به گونه ای که می توان در آن سنگ های مرمر فراوان و همچنین نقاشی ها و گچبری هایی را مشاهده کرد. این حمام از تمامی امکانات حمام های ایرانی همچون سربینه (رختکن)، گرم خانه، دالان تغییر دما، کانال ها و.. برخوردار است.

ایران / کاشان /

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

طبیعی

باغ

تاریخی

عمارت

" "

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی