بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی از مهمترین جاذبه های گردشگری اردبیل بوده که در میدان تاریخی عالی قاپو واقع شده است. این بقعه به واسطه معماری بسیار زیبا و همچنین جایگاه تاریخی خود مورد توجه بوده و از این رو به یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری ایران بدل شده است. شیخ صفی الدین اردبیلی نیای بزرگ صفویان است که نام خاندان صفوی نیز از وی گرفته شده است. او از عالمان دینی آذربایجان بوده و در اردبیل زندگی می کرده است. شیخ صفی الدین در سال 650 هجری قمری متولد و در سال 735 هجری از دنیا رفت. در دورانی که خاندان او به قدرت رسیدند آرامگاه باشکوهی برای او ساخته شد که اکنون از جمله مهم ترین جاذبه های گردشگری اردبیل محسوب می شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. این بنا به واسطه معماری و تاریخ خود بسیار حائز اهمیت بوده و در طول سالیان دراز به عنوان مرکز فرهنگی و مذهبی اردبیل شناخته می شده است.

شیخ صفی الدین اردبیلی کیست؟

اصولا زمانی که از خاندان یک فرد سلسله پادشاهی ایجاد می شود، زندگینامه وی نیز دستخوش تغییراتی می شود که به دلیل هم جهت زندگی آن فرد با اهداف و تفکرات خاندان سلطنتی است. زندگی شیخ صفی الدین اردبیلی نیز از این قاعده مستثنی نیست و برخی پژوهشگران معتقدند در زمانی که صفویان به تخت پادشاهی ایران تکیه زدند تغییراتی در کتاب صفوه الصفا که زندگی نامه شیخ در آن نوشته شده بود ایجاد کردند. از این رو مطالبی که بیان می شود بر اساس صفوه الصفا و همچنین نتیجه برخی پژوهش های ایران شناسان است. شیخ صفی الدین اردبیلی در سال 650 هجری قمری در روستای "کلخوران" از توابع اردبیل متولد شد. اجداد او را به سید های کردستان می رسانند و گفته می شود با 19 واسطه به امام کاظم، هفتمین امام شیعیان می رسد. این موضوع در اسناد متعددی تاکید شده است اما هستند پژوهشگرانی که سید بودن شیخ صفی را رد می کنند و معتقدند شاهان صفوی بعد ها به واسطه رساندن نسب خود به اهل بیت پیامبر اسلام، خود را سید معرفی کردند تا مقبولیت و مشروعیت بیشتری داشته باشند.

با این حال بر طبق منابعی که در دست ماست می توان گفت شیخ صفی هشتمین نسل از نوادگان فیروزشاه زرین کلاه، از سادات منطقه کردستان بوده است. بعد ها اجداد وی به روستایی به نام "رنگین" در گیلان مهاجرت کردند و سپس به روستای "اسفرنجان" در نزدیکی اردبیل مهاجرت کردند. ایشان سپس به روستای "کلخوران" در نزدیکی اردبیل رفتند و کشاورزی پیشه کردند. پدر شیخ صفی، امین الدین جبرائیل نام داشت. شیخ صفی از مریدان شیخ زاهد گیلانی شد و با دختر او یعنی فاطمه خاتون ازدواج کرد. شیخ صفی طریقه صوفیانه و زاهدانه ای در پیش گرفت به گونه ای که کنج عزلت گزیده بود و از کار های انسانی مثل خوردن غذا های معمول و زندگی معمولی اجتناب میکرد. از این رو ضعیف گشت و به بیماری مبتلا شد. او نهایتا در سال 735 هجری قمری و در حالی که 85 سال داشت در اردبیل درگذشت.

تاریخچه

مکانی که اکنون بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در آن قرار دارد در واقع خانه و خانقاه او بوده است. بنا به وصیت خود شیخ او را در یکی از اتاق ها دفن کردند و از این رو می توان گفت بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در واقع خانه خود او بوده است. در سال های بعد اندک بنا هایی به اطراف آن اضافه شده و تنی چند از بستگان وی همچون فرزندانش در کنارش به خاک سپرده شدند. اما زمانی که نوادگان وی به سلطنت ایران رسیدند اوضاع آرامگاه به کلی تغییر کرد. در ابتدا شاه اسماعیل تغییراتی در بنا ایجاد کرد و بخش هایی به آن افزود اما اصلی ترین بخش های بنا در دوران شاه طهماسب اول ساخته شدند. در دوران سلطنت شاه عباس بزرگ نیز به تزئینات بنا و همچنین بخش های اطراف آن افزوده شد. در دوران صفویه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی پس از حرمین حجاز، و قبور ائمه شیعه، بیشترین قداست را داشت به گونه ای که همانگونه که به وضعیت حرم امام رضا در مشهد رسیدگی می شد به این آرامگاه نیز رسیدگی می شد.

گفته می شود شاه عباس که ارادت بالایی به شیخ صفی داشت بار ها و بار ها برای زیارت بقعه به اردبیل سفر می کرد. معروف است که شاه عباس از نیم فرسخ مانده به شهر چکمه از پا در می آورد و با پای برهنه به زیارت بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی میرفت که حاکی از شان و جایگاه وی در نزد شاه داشت. در تمام طول صفویه این بنا مقدس و گرامی داشته می شد و حتی این تقدس تا دوران قاجار نیز همچنان ادامه داشت. در طی جنگ های ایران و روسیه در عهد قاجاریه، اردبیل نیز سقوط کرد و سربازان روسی زمانی که به این آرامگاه رسیدند بخش بزرگی از گنجینه محفوظ در آن همچون کتاب های خطی گرانبها را غارت کردند و به موزه آرمیتاژ سنت پترزبورگ منتقل کردند. این بنا هم اکنون از جمله بنا های تاریخی مهم در ایران بوده و از نظر گردشگری و فرهنگی از اهمیت بالایی برخوردار است.

معماری بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی نمونه ای کم نظیر از معماری اصیل ایرانی است و در جای جای آن می توان شکوه معماری ایرانی را مشاهده کرد.

گنبد الله الله

این بنا به دو گنبد اصلی خود مشهور است. گنبد اصلی که در سمت چپ قرار دارد به گنبد الله الله معروف است. این گنبد که توسط صدر الدین موسی، فرزند شیخ صفی الدین ساخته شده است دقیقا بر روی مقبره قرار دارد. بخش اصلی مقبره شیخ صفی به صورت استوانه ای ساخته شده است که در بالای خود به یک گنبد می رسد. این سبک معماری باعث شده تصور شود گنبد الله الله تا پایین کشیده شده و در واقع گویی گنبد از روی زمین ساخته شده است. بر روی بدنه گنبد یک نوار دایره ای با کاشی فیروزه ای وجود دارد که بر روی آن به صورت خوشنویسی کلمه الله تکرار شده است و از این روست که این گنبد را گنبد الله الله می نامند. در پایین گنبد نیز کلمه الله به صورت کاشی های معرق کاری با پس زمینه آجری به چشم می آیند. این بخش دارای یک دروازه ورودی بسیار زیباست که در واقع یک ایوان بسیار کوچک با مقرنس های کوچک است. دور تا دور این ایوان توسط کاشی های آبی رنگ که آیاتی از قرآن به خط ثلث بر آنها نوشته شده تزئین شده است. گنبد الله الله تا 18 متر ارتفاع داشته و محیط آن به 22 متر می رسد.

قندیل خانه

قندیل خانه یا دارالحفاظ یا نمازخانه از جمله زیباترین بخش های بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی است. قندیل خانه یک تالار مستطیل شکل با ابعاد 6 در 11.5 متر است. این بنا در زمان های مختلفی ساخته و مرمت شده است که از جمله مهمترین بخش های آن می توان به سقف تالار اشاره کرد که در ابتدا نقش و نگار زیبایی از قالی داشته است که متاسفانه در طی زلزله سال 1264 فرو ریخت و سقف زیبایی که هم اکنون مشاهده می شود به جای آن ساخته شد. زمان ساخت این سقف را در اواخر قاجار یا اوایل پهلوی عنوان می کنند. این تالار با چراغ هایی قندیل شکل روشن می شده و به همین دلیل نام قندیل خانه بر آن گذاشته شده است. قندیل خانه به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می شود که هر کدام بر فراز خود یک گنبد کوچک دارند. این دو گنبد از نظر زیبایی، زیباترین بخش های بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی هستند. یکی از گنبد ها با ترکیب مقرنس کاری و قوس ها ساخته شده که زیبایی فوق العاده دارد. گنبد دیگر به گونه ای ساخته شده که گویی بخش اصلی آن بر روی تعداد زیادی ستون قوسی شکل قرار گرفته است. هر دو این گنبد ها با گچ ساخته شده اند و روی آنها نیز با رنگ روغن رنگ آمیزی شده است.

چینی خانه

چینی خانه در کنار قندیل خانه واقع شده است. گفته می شود بنای اصلی چینی خانه در دوران فرزند شیخ صفی یعنی صدرالدین موسی ساخته شده است و از این رو یکی از قدیمی ترین بخش های مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی محسوب می شود. در سال های بعد و پس از به قدرت رسیدن صفویان چینی خانه دچار تغییراتی شد به خصوص در دوران شاه عباس که این بنا تزئینات بیشتری به خود دید و محل نگهداری گنجینه هایی همچون کتاب های خطی نفیس گردید. اما یکی از این گنجینه ها که بیشتر جلب توجه می کرد چینی های اعلایی بودند که در آن نگهداری می شدند و از این روست که این بنا با نام چینی خانه نامیده می شود. این چینی ها به طور خاص برای این بنا ساخته شده بودند به گونه ای که شاه عباس بزرگ به صنعتگران چینی فرمان داد چنین ظروفی بسازند. بر هر یک از این ظروف مهر سلطنتی خورده و عبارت "وقت آستانه شیخ صفی نمود بنده شاه ولایت عباس"

این محل در زمان صفوی و حتی پیش از آن محل گردهمایی درویشان و مریدان شیخ صفی الدین بوده است. بخش داخلی بنای چینی خانه دارای ایوان هایی است که به شکل مقرنس تزئین شده اند و در واقع هر یک قفسه ای برای قرار دادن چینی ها و دیگر اشیاء با ارزش محسوب می شدند. در دوران صفوی در هر یک از این بخش ها چینی های با ارزشی قرار داده شده بود ولی امروزه تعداد بسیار اندکی از آنها باقی مانده است. بخش اصلی این مجموعه در طول جنگ های ایران و روسیه و پس از اشغال اردبیل به غارت رفت و در موزه آرمیتاژ سنت پترزبورگ به نمایش گذاشته شد. بخشی از گنجینه نیز به تهران منتقل شد تا عملا هیچ چیز از گنجینه بزرگی که شاه عباس بزرگ گردآوری کرده بود باقی نماند. اما در سال های اخیر و با ساخت موزه صفوی برخی از این چینی ها از تهران به این موزه انتقال یافته اند.

شهید گاه

شهید گاه در شمال چینی خانه واقع شده است. این محوطه مقبره تعدادی از کشته شدگان جنگ چالدران و شیروان را در خود جای داده است. جنگ شیروان در دوران شاه اسماعیل اتفاق افتاد که با پیروزی ایران همراه بود و شیروان مطیع شاه اسماعیل گشت. پس از این جنگ اجساد بزرگانی که در جنگ کشته شده بودند را به این محل منتقل کردند. جنگ چالدران نیز در دوران شاه اسماعیل به وقوع پیوست. در این نبرد ابتدا پیروزی با ایران بود و جریان نبرد می رفت که با دلاوری سربازان صفوی به سود ایران پایان یابد اما به واسطه استفاده نیرو های عثمانی از توپ و تفنگ که ارتش ایران از آن بی بهره بود نهایتا صفویان میدان را واگذار کردند. پس از جنگ اجساد کشته شدگان ایران به این محل منتقل و به خاک سپرده شد. محوطه شهید گاه در دوران صفویه وسیع تر از امروز بوده است اما با افزوده شدن بنا های جدید محوطه شهید گاه کوچک تر شده است.

حرم خانه

حرم خانه در ابتدا برای محل تدفین همسر شیخ صفی ساخته شد ولی کم کم تعدادی دیگر از نزدیکان شیخ نیز در آن به خاک سپرده شدند. هم اکنون ده قبر در این بخش از بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی وجود دارد که به نزدیکان شیخ صفی تعلق دارد. حرم خانه در کنار قندیل خانه واقع شده است. حرم خانه گنبدی کوچک و آجری دارد که گویا در دوران پهلوی و بر اثر زلزله تخریب شده است و در سال 1336 گنبدی دیگر مانند همان گنبد ساخته شده که اکنون موجود است. البته گنبد اولیه تزئینات باشکوه بیشتری داشته است که متاسفانه این تزئینات در بازسازی لحاظ نشده اند و تنها همان بخش اصلی گنبد بازسازی گشته است.

آرامگاه شاه اسماعیل اول صفوی

شاه اسماعیل از نوادگان شیخ صفی و بنیانگذار سلسله صفویه در ایران بود. او پس از درگذشت در این محل به خاک سپرده شد. آرامگاه شاه اسماعیل در کنار قندیل خانه است و از درب آن از شاه نشین قندیل خانه باز می شود. این آرامگاه اتاقی کوچک با ابعاد 2.5 در 3.5 متر است که گنبدی کوچک بر روی آن قرار گرفته است. بر بالای گنبد پنج شمشیر قرار داده شده که نشان از پنج طایفه ای است که شاه اسماعیل را برای رسیدن به سلطنت یاری کردند. بخش داخلی گنبد با نقش و نگار های بسیار زیبایی تزئین شده است و در زیر آن نیز قوس هایی وجود دارد که برخی به پنجره ختم می شوند. سقف این بنا به صورت زیبایی ساخته شده است و قوس های آن به گونه ای طراحی شده اند که نهایتا یک ستاره هشت پر را تشکیل می دهند. همچنین دیوار این اتاق به زیبایی و با کاشی های آبی رنگ پوشانده شده است که در میانه آن نقش و نگار زیبایی به صورت گل و بته با آب طلا ایجاد شده است. در میانه این دیوار نشان یک دست وجود دارد که از دست معمولی بزرگتر است و منتسب به امام علی است. بر روی قبر شاه اسماعیل ضریحی منبت کاری شده قرار دارد که با تزئینات زیبای خود بسیار حائز اهمیت است. این ضریح را همایون شاه گورکانی هند، به واسطه کمک ایران در باز پس گیری تاج و تختش به مقبره شاه اسماعیل هدیه کرده است.

چله خانه

چله خانه قدیمی ترین بخش بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی است. این بخش که در واقع حیاطی با چند حجره آجری است بازمانده خانقاه و خانه شیخ است. بنابراین شاید بتوان گفت این بخش حتی پیش از تولد شیخ صفی الدین ساخته شده است. این حیاط هم اکنون متروکه شده است و بخش های کمی از آن باقی مانده از این رو کمتر مورد توجه قرار می گیرد. این بنا در زمان خود شیخ محل چله نشینی دراویش بوده و مراسمات صوفیانه در آن انجام می شده است. این بخش با نام قربانگاه نیز شناخته می شود که دلیل آن تبدیل این حیاط به قربانگاه در دوران صفوی است.

جنت سرا

جنت سرا بزرگترین ساختمان در مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی به شمار می رود. نمای اصلی این بنا شامل ایوانی است که داخل آن شبکه ای زیبا و پر نقش و نگار چوبی قرار گرفته است و از این رو از بسیاری ایوان های سنتی ایرانی متمایز است. در کنار ایوان اصلی دو ایوان کوچکتر نیز وجود دارد که آنها نیز با کاشی کاری تزئین شده اند و همانند ایوان اصلی آیاتی از سوره احزاب و الذاریات بر روی آنها نقش بسته است. این بنا یک گنبد بزرگ نیز دارد که با آجر ساخته شده است. این بنا در ابتدا دو گنبد داشت که یکی تخریب شد و به جای آن سقفی ساخته شد. گنبدی که بر جای مانده نیز در سال 1375 مرمت شده است. در مورد اینکه جنت سرا دقیقا برای چه کسی و توسط چه کسی ساخته شده است اختلاف نظر وجود دارد. اما یکی از گمان ها بر این است که شاه طهماسب این بنا را به عنوان مقبره خود ساخته بود. گمان دیگر این است که تاجلو بیگم این بنا را برای آرامگاه شاه اسماعیل ساخته بود که گویا در آن زمان کامل نشده است. جنت سرا پس از دوره صفویه به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت و منبر هایی در آن قرار گرفته بود حاکی از برپایی مجالس وضع و خطابه دارد. جنت سرا هم اکنون به عنوان موزه مورد استفاده قرار می گیرد.

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در میدان عالی قاپو اردبیل قرار دارد. این مکان همه روزه از ساعت 8:30 صبح تا 7:30 عصر باز بوده می توانید از آن دیدن کنید.

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

مذهبی

آرامگاه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی