قلعه سرخ که در هندی به نام "لال قلعه" شناخته می شود، یک قلعه تاریخی در بخش تاریخی دهلی است که سالیان سال به عنوان مرکز حکومت امپراتوران گورکانی هند مورد استفاده قرار می گرفته است. شاه جهان زمانی که در سال 1638 تصمیم گرفت پایتخت هند را از آگرا به دهلی منتقل کند دستور ساخت این قلعه را داد. قلعه سرخ توسط احمد لاهوری، همان معماری که تاج محل را در آگرا خلق کرده است ساخته شد. قلعه سرخ جایگاهی ویژه در میان هندیان داشته چرا که اولین محلی بود که در سال 1947 و پس از استقلال این کشور از بریتانیا،  جواهر لعل نهرو، اولین نخست وزیر هند، پرچم کشور مستقل هند را بر فراز آن بر افراشت. هم اکنون نیز هر ساله در سالروز استقلال هند نخست وزیر این کشور پرچم هند را بر روی این قلعه به اهتزاز در می آورد. قلعه سرخ به واسطه استفاده از حجم عظیمی ماسه سنگ سرخ رنگ به این نام شناخته می شود.

قلعه سرخ دهلی

قلعه سرخ که در هندی به "لال قلعه" شناخته می شود در سال 1639 توسط شاه جهان بنا نهاده شد. شاه جهان زمانی که دهلی را به پایتختی برگزید در صدد برآمد تا استحکامات آن را تقویت کرده و از طرفی محلی برای زندگی خود و تشکیل دربار امپراتوری بنا کند. قلعه سرخ دهلی برای هر سه این اهداف ساخته شد. این قلعه به عنوان یکی از مهمترین نمونه های معماری هندی به شمار می رود و زمانی حتی از این هم باشکوه تر بوده است. در ساخت این بنا از حجم عظیمی سنگ مرمر سفید رنگ استفاده شده بود که باعث می شد نمای بنا به صورت ترکیب رنگ های سفید و سرخ باشد ولی در طول جنگ سال 1857 بخش عمده این مرمر ها توسط ارتش بریتانیا تخریب شد و اینچنین بود که رنگ سرخ ماسه سنگ ها بیش از پیش خود را نشان داد و نام قلعه نیز به این صورت تغییر کرد.

قلعه سرخ در طول سالیان دراز محل انباشت ثروت های هند بوده است و حجم عظیمی از طلا و جواهرات در آن نگهداری می شد تا اینکه در سال 1739 و پس از تصرف هند به دست نادر، شاه ایران، تمام این گنجینه به ایران منتقل شد و قلعه سرخ تا اندازه زیادی از هر گنجی تهی گشت. شاه جهان ساخت این قلعه را به زبردست ترین معمارش یعنی احمد لاهوری سپرد که پیش از آن هنر خود را در ساخت تاج محل نشان داده بود. سبک معماری قلعه ترکیبی از معماری ایرانی و هندی است. ساخت و ساز بنا در سال 1639 آغاز و تا سال 1648 به طول انجامید. بر خلاف بسیاری از دیگر قلعه های ساخته شده در عهد گورکانی، این قلعه دارای دیوار های نامتقارن است. قلعه سرخ دهلی بخش های بسیاری را در خود جای داده است که از جمله آنها یک قلعه قدیمی تر است.

اما مهمترین بخش قلعه سرخ، کاخ سلطنتی است که درون آن قرار گرفته است و ابتدا توسط شاه جهان ساخته شد و سپس توسط اورنگ زیب گسترش داده شد. اورنگ زیب یک مسجد به نام مسجد موتی (به معنای مروارید) را به کاخ اضافه کرد. تا اوایل قرن هجدهم قلعه رونق خاصی داشت ولی کم کم و با زوال گورکانیان قلعه سرخ نیز رونق سابق خود را از دست داد. ضربه اصلی به قلعه در دوران محمد شاه وارد شد که در طی آن هند با ایران وارد جنگ شد و به سختی شکست خورد. نادرشاه افشار دهلی را تصرف کرد و تقریبا همه گنجینه های قلعه سرخ را با خود به ایران برد. نادرشاه پس از سه ماه به ایران برگشت در حالی که کشوری شکست خورده و تاراج شده برای محمد شاه باقی گذاشته بود. همین موضوع باعث شد امپراتوری گورکانی به شدت در مضیقه بیفتد به گونه ای که در سال 1760 و برای دفاع از دهلی، سقف نقره ای برخی اتاق های قلعه سرخ را از جا درآوردند و ذوب کردند تا بتوانند هزینه جنگ را تامین کنند.

در قرن بعد دهلی یکپارچه در دست ماراتها بود که بر گورکانیان شوریده بودند ولی نفوذ کمپانی هند شرقی روز به روز افزایش می یافت تا اینکه نهایتا در جنگ دوم بریتانیا و ماراتا، دهلی سقوط کرد. با سقوط دهلی و از آنجا که مرکز حکومتی امپراتوری بریتانیا بر هند در کلکته بود، قلعه سرخ عملا بی استفاده ماند. با این حال در سال 1857 هندی ها به رهبری بهادر شاه دوم بر انگلیسی ها شوریدند و خواستند دوباره قلعه سرخ را آباد کنند ولی شورش با شکست روبرو شد و قلعه سرخ همچنان متروک ماند. انگلیسی ها برای اینکه نماد مقاومت هند را در هم بشکنند قلعه سرخ را آماج غارت و تخریب قرار دادند به گونه ای که 80 درصد ساختمانهای درون قلعه یا کاملا از بین رفت یا آسیب دید. تقریبا تمام اسباب و اثاثیه قلعه غارت شد، حرمسرا، باغها، آپارتمان های سلطنتی و... نیز همگی تخریب شدند.

با این حال در سال های بعد که بریتانیا مشکلی از بابت فرمانبرداری هندی ها نداشت تصمیم به بازسازی قلعه گرفت. لرد کرزن، نایب السلطنه هند از سال 1899 تا 1905، دستور داد تعمیرات قلعه از جمله بازسازی دیوار ها و مرمت باغ ها و سیستم آبیاری انجام شود. بخش زیادی از بازسازی ها تا سال 1911 که پادشاه جورج پنجم، فرمانروای امپراتوری بریتانیا، از هند دیدار کرد به پایان رسیده بود. پس از استقلال هند، این کشور به دنبال دریافت غرامت تخریب قلعه سرخ از بریتانیا بوده است ولی بریتانیا حاضر به پرداخت هیچ غرامتی نیست.

معماری قلعه

مساحت قلعه سرخ به بیش از 103 هکتار می رسد و با دیواری به طول 2.41 کیلومتر احاطه شده است. در جای جای دیوار برجک هایی با ارتفاع 18 متر قرار دارد که ارتفاع آنها در کنار سمت شهر به 33 متر می رسد. قلعه به صورت هشت ضلعی با اضلاع نامنظم ساخته شده است که ضلع غربی از بقیه اضلاع طولانی تر است. دروازه معروف قلعه یعنی دروازه لاهوری در این ضلع قرار دارد. در داخل قلعه می توان بنا هایی سلطنتی قرار گرفته اند که در ساخت آنها از ترکیب هنر هندی، اروپایی و ایرانی بهره برده شده و در نتیجه یک سبک خاص پدید آمده است. قلعه سرخ چندین دروازه دارد که مهمترین آنها شامل دروازه لاهوری، دروازه دهلی و دروازه خیزرآباد است. دو دروازه اول برای عبور عموم مردم مورد استفاده قرار می گرفته است ولی دروازه خیزرآباد مخصوص ورود و خروج امپراتور بوده است. در ادامه به بررسی بخش های مختلف قلعه سرخ می پردازیم.

دروازه لاهوری

دروازه لاهوری که به دلیل قرار گرفتن به سمت لاهور به این نام خوانده می شود در دوران اورنگ زیب به این شکل درآمد. این دروازه نمای اصلی قلعه سرخ را تشکیل می دهد و شامل دروازه ای در میان دو برج است. دروازه لاهوری سه طبقه دارد که هر طبقه توسط سنگ های زیبایی تزئین شده اند. دو برج اطراف دروازه به صورت هشت ضلعی ساخته شده اند. بر فراز دروازه میتوان پرچم هند را مشاهده کرد که همانطور که گفته شد اینجا نخستین جایی بود که پرچم کشور مستقل هند بر فراز آن بر افراشته شد. هر ساله نیز نخست وزیر هند پرچم این کشور را بر فراز دروازه لاهوری برافراشته می کند.

دروازه دهلی

دروازه دهلی یکی دیگر از دروازه های قلعه سرخ است که در دیوار جنوبی قلعه قرار دارد و نام خود را از نام شهر گرفته است. این دروازه به لحاظ ظاهری شباهت بسیاری به دروازه دهلی دارد. این دروازه با بارو هایی به ارتفاع 10.5 متر احاطه شده است و همچون دروازه لاهوری سه طبقه دارد. دروازه دهلی با ماسه سنگ سرخ رنگ پوشیده شده است و در داخل آن می توان تزئینات بسیار زیبایی را مشاهده کرد. در نزدیکی این دروازه محلی قرار دارد که آخرین امپراتور گورکانی در آن زندانی شد. دروازه دهلی دو بخش دارد و میان این دو بخش می توان مجسمه دو فیل را مشاهده نمود.

چاتا چوک

چاتا چوک یک بازار به سبک ایرانی است که در پشت دروازه لاهوری قرار دارد و شامل گذرگاهی قوس دار با 32 غرفه است. چاتا چوک یک بازار انحصاری و سلطنتی بود و شماری از لوکس ترین کالا های آن زمان مانند ابریشم، مخمل، طلا، ظروف نقره، جواهرات، سنگ های قیمتی و... در آن برای خرید خانواده سلطنتی عرضه می شدند. این بازار از نخستین بازار های سبک ایرانی در هند به شمار می رود و شاه جهان اولین بار نمونه این بازار ها را در پیشاور دیده بود. هم اکنون بازار چاتا چوک به عنوان محلی برای خرید سوغاتی توسط گردشگران مورد استفاده قرار می گیرد.

نابت خانه

نابت خانه یا همان نقاره خانه یکی دیگر از بخش های قلعه سرخ است که در نزدیکی چاتا چوک قرار دارد. این بنا همانطور که از نامش پیداست محل نواختن طبق و شیپور ها برای با خبر کردن افراد کاخ از رویداد هایی همچون ورود امپراتور و سایر بزرگان بوده است. همچنین در هر روز پنج بار از نابت خانه موسیقی پخش می شده است. بنای نقاره خانه به صورت مستطیل شکل است و با ماسه سنگ ساخته شده و سپس بر روی آن با گچ سفید پوشانده شده است. این بنا به صورت زیبایی با طاق های قوسی شکل و پنجره های چوبی مزین شده است.

دیوان عام

دیوان عام (به معنای دیوان همگانی) یا تالار تماشاگه، تالاری در قلعه سرخ است که تخت سلطنتی در آن قرار داشته و محل ملاقات شاه با مردم برای شنیدن خواسته ها و گلایه های آنها بوده است. تالار اصلی مساحتی برابر با 164.5 متر در 128 متر دارد و از این رو یکی از بزرگترین بخش های قلعه سرخ محسوب می شود. دیوان عام بخش های دیگری نیز دارد که شامل سالن ها و اتاق های مختلفی می شود ولی یکی از مشهور ترین این بخش ها تالاری است ستون بندی شده یکپارچه از ماسه سنگ قرمز ساخته شد و شامل 27 ستون با پایه مربعی شکل می شود. نسبت ها به کار رفته در ساخت این تالار ها حاکی از خلاقیت و نبوغ سازندگان آن است که بنا را با چنین دقت و ظرافتی خلق کرده اند.

در میان عام تخت شاهی قرار دارد که تختی بسیار زیبا با سایبانی مرمرین است. این تخت بر فراز پایه ای مرمرین قرار دارد و به نوعی خود پایه نیز جزئی از تخت محسوب می شود. پایه تخت و همچنین بخش های اطراف آن به زیبایی هرچه تمام تر با نقش و نگار های زیبایی تزئین شده اند. این تالار در جریان شورش 1857 آسیب دید ولی در سال های بعد لرد کرزن آن را ترمیم کرد.

دیوان خاص

دیوان خاص در قلعه سرخ محلی برای گردهمایی بزرگان و درباریان و همچنین مهمانان خارجی در حضور پادشاه بوده است. دیوان خاص در نزدیکی دیوان عام قرار دارد به گونه ای که دیوان عام برای ملاقات با مردم عادی و دیوان خاص برای ملاقات با افراد رده بالای کشوری ساخته شده بود. قلب دیوان خاص و در واقع قلب قلعه سرخ تختی با نام "تخت طاووس" بود که محل جلوس شاه محسوب می شد. این تخت توسط نادرشاه به غنیمت به ایران برده شد. این تخت به عنوان یکی از زیباترین تخت های جهان شناخته می شد و اروپاییانی که از دربار هند دیدن کرده بودند لب به تحسین آن گشوده اند. همچنین در سفرنامه ها نوشته شده چهار تخت دیگر نیز در چهار سمت تالار قرار داشت که از سرنوشت آنها اطلاعی در دست نیست. همچنین هم اکنون اطلاعی از اینکه تخت طاووس کجاست نداریم. (تخت طاووسی که در کاخ گلستان در تهران قرار دارد در دوران حکومت قاجار ها ساخته شد و ارتباطی با تخت طاووسی که نادرشاه به ایران آورد ندارد.)

تالار اصلی دیوان خاص که تخت در آن قرار داشت 27 متر در 20 متر مساحت داشت و با ستون های بسیار زیبایی تزئین شده است. این ستون ها در زیر طاق هایی مرمرین قرار گرفته اند که به زیبایی هر چه تمامتر مقرنس کاری شده اند. خود ستون ها نیز نقش و نگار های هنرمندانه ای بر خود دارند که شامل نقوش اسلیمی و نقاشی های گل و بلبل می شود. سقف تالار اصلی دیوان خاص ابتدا با نقره ساخته شده بود ولی پس از مشکلات مالی که در نتیجه یورش ایران به هند روی داد، حکومت مجبور شد این سقف را از جا درآورده و ذوب کند تا بتواند هزینه های جنگ سال 1760 را تامین نماید. سقف فعلی در سال 1911 ساخته شده است. در این تالار مصرعی از امیر خسرو نوشته شده که می گوید: اگر بهشتی در زمین باشد این است این است این است.

بخش زیادی از دیوان خاص در جریان شورش سال 1857 و حملات متعاقب آن از بین رفت به گونه ای که تقریبا تمامی اسباب و اثاثیه باقی مانده در آن به یغما رفت و آسیب های زیادی نیز به معماری بنا وارد آمد. بنابراین چیزی که امروزه مشاهده می شود تا اندازه زیادی باقی مانده از بازسازی سال 1911 و همچنین بازسازی های بعدی است.

نهر بهشت

نیهر بیهشت یا همان نهر بهشت شامل ردیفی از طاق ها و راهرویی می شد که کاخ های سلطنتی درون قلعه سرخ را به هم متصل می کرد. از آنجا که در میان این راهرو حوضچه هایی پیوسته به هم قرار داشت، آن را نهر بهشت نامیدند. (هم اکنون به دلیل جلوگیری از نفوذ رطوبت به بنا، آبی در این حوضچه ها قرار ندارد.) این راهرو به گونه ای تزئین شده بود که وصف بهشت در قرآن را تقلید می کند.

ممتاز محل

ممتاز محل که به معنای کاخ جواهرات است یکی از شش کاخ سلطنی رو به رودخانه یامونا در قلعه سرخ است. ممتاز محل از طریق نهر بهشت به سایر کاخ ها متصل می شود. ممتاز محل با سنگ مرمر سفید پوشانده شده است و در ساخت آن از قوس های زیبایی برای تزئین بنا استفاده شده است. ممتاز محل پس از اشغال قلعه سرخ توسط انگلیسی ها به عنوان زندان استفاده می شد ولی در حال حاضر موزه باستان شناسی را در خود جای داده که شامل آثاری از دوره گورکانیان است.

رنگ محل

رنگ محل به معنای کاخ رنگ ها بخشی از حرمسرای سلطنتی بوده است که در زمان شاه جهان به "امتیاز محل" معروف بود که به معنای کاخی که افراد ممتاز می توانند در آن باشند معنی می شود. فضای داخلی ساختمان به زیبایی تزئین و رنگ آمیزی شده است و در برخی بخش های سقف می توان آینه کاری هایی را نیز مشاهده کرد. رنگ محل در دوران تصرف قلعه سرخ در سال 1857 توسط انگلیسی ها به عنوان غذا خوری سربازان استفاده می شد ولی بعدا ترمیم و بازسازی شد.

خاص محل

خاص محل یا کاخ مخصوص، محل اصلی زندگی امپراتور بود که خود به بخش های مختلفی همچون تسبیح خانه (اتاق عبادت)، اتاق خواب، اتاق لباس ها، اتاق نشیمن و... تقسیم می شد. فضای داخلی خاص محل با سنگ مرمر سفید رنگی که حکاکی ها و تزئینات گل بر روی آن وجود دارد تزئین شده است. سقف این بنا طلاکاری بوده است که البته امروزه چیز زیادی از آن باقی نمانده است. کاخ مخصوص در واقع محلی برای برای زندگی شخصی پادشاه بوده است ولی در کنار آن این کاخ به عنوان محلی برای دیدار های کمتر رسمی نیز مورد استفاده قرار می گرفته است.

حمام

حمام قلعه سرخ یک حمام سنتی ایرانی است که به عنوان محل استحمام امپراتور و خانواده سلطنتی مورد استفاده قرار می گرفته است و در شمال دیوان خاص قرار دارد. حمام با سنگ مرمر پوشانده شده است و دارای سه بخش مختلف است که از هم جدا هستند. اولین آنها رختکن، دوم اتاق اصلی حمام که یک چشمه در میان آن بود و سومی اتاقی برای مخزن آب است. این حمام پنجره هایی با شیشه های رنگی دارد که بر زیبایی آن افزوده است. حمام به شکلی بسیار زیبا و باشکوه بنا شده و تمام بخش های داخلی و خارجی آن با مرمر پوشانده شده اند.

باولی

باولی یک چاه پله است و از محدود بنا هایی محسوب می شود که در سال 1857 توسط انگلیسی ها تخریب نشد. این بخش که به عنوان آب انبار از آن استفاده می شد بعدا توسط انگلیسی ها به زندان تبدیل شد. در جریان استقلال هند، باولی یکی از نخستین مکان های گردهمایی افسران ارتش تازه تاسیس هند بود.

مسجد موتی

مسجد موتی یکی از مهمترین بخش های قلعه سرخ است که به معنای مسجد مروارید است. این مسجد توسط اورنگ زیب به مجموع قلعه اضافه شد. اورنگ زیب در واقع این مسجد را برای همسر خود و دیگر بانوان دربار ساخته بود. هزینه ساخت مسجد در آن زمان به 160.000 روپیه می رسید که هزینه بالایی محسوب می شد. مسجد موتی دارای سه طبقه و دو راهرو است و بر فراز آن گنبدی پیازی شکل قرار دارد که ابتدا با مس و طلا پوشانده شده بود ولی انگلیسی ها طلا و مس آن را جدا کردند تا به نمای کنونی تبدیل شود. دیوار های خارجی بنا متقارن با دیواره های قلعه ساخته شده است ولی بخش داخلی بنا به صورتی ساخته شده که رو به مکه باشد.  بنای مسجد با گچ سفید و مرمر پوشانده شده است که زیبایی خاصی به آن بخشیده.

هیرا محل

هیرا محل پاویلیونی در نزدیکی مسجد موتی در قلعه سرخ است. این پاویلیون که از چهار طرف با مرمر پوشانده شده در سال 1842 و توسط بهادر شاه دوم ساخته شد. این بنا در انتهای محور جنوبی کاخ قرار دارد و با تزئینات ساده ولی باشکوه خود از دیدنی ترین بخش های قلعه است. این بنا نیز در جریان شورش سال 1857 آسیب هایی را متحمل شد ولی بعدا مرمت گشت.

شاهی برج

شاهی برج یا همان برج شاهی یک برج هشت طبقه در قلعه سرخ است. این برج در شمال شرقی محوطه سلطنتی قرار گرفته است. این برج هم در جریان شورش 1857 و هم بر اثر زمین لرزه سال 1904 آسیب های فراوانی را متحمل شد ولی  همچنان بخش هایی از آن باقی مانده است. در مجاور این برج یک پاویلیون زیبا قرار دارد که با مرمر تزئین شده است.

باغ حیات بخش

باغ حیات بخش اصلی ترین باغ قلعه سرخ است که در شمال شرقی آن واقع شده. این باغ بخش های مختلفی را در خود جای داده که شامل ظفر محل، پاویلیون بهادون و... می شود. این باغ در دوران شاه جهان بنا گذاشته شد و در ابتدا بسیار کوچک بود ولی رفته رفته بر وسعت آن افزوده شد. پس از شورش سال 1857 انگلیسی ها باغ را تخریب کردند و چیزی که اکنون مشاهده می شود اغلب در دوران استعماری ساخته و مرمت شده است که البته تا اندازه ای از طرح اصلی الهام گرفته است. این باغ به چهار مربع تقسیم شده است که کانال های آبی در میان آنها جریان دارد. از جمله بخش های برجای مانده در باغ می توان به آلاچیق های ساوان و بهادون اشاره کرد که در دو گوشه کانال قرار دارند. آلاچیق ها با سنگ مرمر سفید ساخته شده اند ولی بر پایه ای ساخته شده از ماسه سنگ قرمز بنا شده اند.

دیگر بخشی که در باغ حیات بخش قلعه سرخ باقی مانده است، ظفر محل است که در دوران بهادر شاه دوم ساخته شد و به نام خود او نامگذاری شد. (پسوند نام بهادر شاه دوم، ظفر بود). این بخش از ماسه سنگ قرمز رنگ ساخته شده و در میان حوضی بزرگ قرار دارد که البته در حال حاضر خشک است. به نظر باید این بنا با مرمر پوشانده شده باشد که در جریان شورش 1857 از بین رفته است. در جریان این شورش و تصرف قلعه توسط نیرو های انگلیسی، سربازان از حوض اطراف ظفر محل به عنوان استخر استفاده می کردند.

نکاتی برای بازدید از قلعه سرخ

  • ساعت بازدید از قلعه از 9:30 صبح تا 4:30 بعد از ظهر است.
  • قلعه روز های دوشنبه تعطیل است.
  • بلیط ورودی افراد خارجی به قلعه 550 روپیه است.
  • برای شرکت در مراسم نور و صدا، بزرگسالان باید 60 روپیه و کودکان 20 روپیه اضافه نیز بپردازند.

هند / دهلی نو / قلعه سرخ

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

جدیدترین ها

جدیدترین ها

قدیمی ترین ها

بیشتربن محبوبیت

کم ترین محبوبیت

برسی امکانات

دسته بندی ها

تاریخی

قلعه

کاخ

موزه

<" ">

. . .
<" ">

نسخه آزمایشی